Het recht om te publiceren Minimale spelregels Kwaliteitscriteria Kwaliteitsindicatoren Toegankelijkheid Inhoud Ontwerp Kwaliteitscontrole Schieten op bewegende doelen     Informatiebronnen
Lineaire en hypertekst Interactief publiceren De toekomst van het zoeken Het semantisch web

De informatiebronnen op het World Wide Web blijven zich in een verbazingwekkende snelheid vermenigvuldigen. Bijna iedereen kan tegenwoordig iets op het internet zetten, maar daardoor is het ook vaak moeilijk te zeggen wat dat 'iets' is, waar het vandaan komt of wie de auteur is. Iedereen die maar wil kan informatie verspreiden over het internet, zonder rekening te houden met eisen van nauwkeurigheid, betrouwbaarheid of evenwichigheid. Het internet heeft nieuwe groepen in staat gesteld om de wereld van het publiceren binnen te treden, maar zij zijn niet ingevoerd in de cultuur van het uitgeversvak en hebben vaak weinig ervaring met optreden in het publieke domein.

Iedere burger heeft het recht om via het internet te publiceren. Het is de goedkoopste en snelste manier om een groot publiek te bereiken, of nauwkeuriger gezegd: om door een groot publiek bereikt te worden. Omdat 'iedereen' op het internet kan publiceren is het voor internetgebruikers vaak moeilijk te onderscheiden welke sites goede, betrouwbare en volledige informatie over een bepaald onderwerp bevatten. Hoe kom je er achter dat bepaalde sites onnauwkeurige, onbetrouwbare of onevenwichtige informatie verstrekken? Wat zijn de criteria op grond waarvan de kwaliteit van de aangeboden informatie beoordeeld kan worden? Zijn er spelregels voor het publiceren op het internet? Bestaan er er 'netiquette rules of the road' voor de doe-het-zelf uitgevers? Het zijn allemaal vragen waarop geen eenduidige antwoorden gegeven kunnen worden.

Studenten, docenten en onderzoekers maken in toenemende mate gebruik van het internet om informatie te verzamelen die relevant is voor hun vakgebied. Ondanks uren zoeken en surfen houden zij toch vaak hun twijfels over het internet als algemene informatiebron en als onderzoeksinstrument. Hoe kom je er achter dat de informatie die op een site gepresenteerd wordt klopt? Hoe betrouwbaar en volledig is de informatie die je krijgt voorgeschoteld? Is de informatie nog actueel, of is deze inmiddels sterk verouderd? Om de waarde van de aangeboden informate te beoordelen is er dus behoefte aan heldere kwaliteitscriteria. Het probleem is dat er geen algemeen geaccepteerde - of in ieder geval breed gedragen - kwaliteitscriteria bestaan waaraan men de waarde van de informatie op een site kan afmeten.

Er bestaat grote behoefte aan criteria en procedures die studenten, docenten en onderzoekers helpen om de kwaliteit van internet informatie te beoordelen. Er is ook behoefte aan richtlijnen voor het presenteren van webbronnen. De pogingen die tot nu toe in deze richting zijn gedaan hanteerden als uitgangspunt: voor een kritische evaluatie van kwaliteit van de informatie op het internet dienen dezelfde beoordelingsmaatstaven te worden gehanteerd als bij wetenschappelijke boeken en artikelen. Daarbij gaat het niet alleen om inhoudelijke kwaliteitscriteria zoals betrouwbaarheid en volledigheid, maar ook om procedurele kwaliteitscriteria, waarbij de kwaliteitsgarantie is dat vakgenoten een publicatie als 'boven de maat' beoordelen. Bij een systematische beoordeling van de op het internet aangeboden informatie moet echter ook rekening worden houden met de eigenaardigheden van het in de 'elektronische lucht' schrijven.

Minimale spelregels

Voor de kwaliteitsbeoordeling van op online aangeboden informatie kunnen een aantal minimale spelregels worden gehanteerd. De aangeboden informatie kan in ieder geval beoordeeld worden op:

1. Nauwkeurigheid: informatie moet kloppen resp. betrouwbaar zijn.

2. Actualiteit: informatie moet niet verouderd zijn

3. Evenwichtigheid: informatie moet niet eenzijdig of door vooroordelen vertekend zijn.

4. Gezag van de auteur: de auteur moet een aantoonbare deskundigheid hebben op het betreffende gebied.

• Op het internet circuleren veel documenten die informatie van grote waarde kunnen bevatten, maar die (nog) niet het proces van intercollegiale kwaliteitscontrole —peerreviewing — hebben doorlopen dat zo kenmerkend is voor het wetenschappelijke publicatieproces. Dergelijke publicaties worden vaak ten onrechte neerbuigend ijdelheidspublicaties (‘vanity publishing’) genoemd. Maar auteurs zetten vaak hun ‘ongecontroleerde’ publicaties op het internet omdát zij reacties van collega’s willen hebben op voorlopige onderzoeks- en denkresultaten. Ook in het voor-elektronische tijdperk was in het wetenschappelijke communicatiesysteem gebruikelijk dat eerste aantekeningen en concepten onder vakgenoten werden verspreid. Bovendien kan er nooit op voorhand van worden uitgegaan dat documenten die buiten het specifiek academische publicatiesysteem worden verspreid geen betrouwbare informatie of goede theorieën kunnen bevatten.

• Het internet is een hypertekstueel medium waarin teksten en woorden via hyperlinks aan elkaar worden verbonden tot een symbolisch netwerk. Het internet is bovendien een multimediaal medium maar waarin stilstaande en bewegende beelden, geluiden en animaties kunnen worden ingebed. De kwaliteit van internetpublicaties is dus mede afhankelijk van het meer of minder intelligent gebruik van hypertekstuele en multimediale mogelijkheden. Wetenschappelijke documenten worden niet meer alleen beoordeeld op de inhoud van 'platte tekst', maar ook de betekenissen of stellingen die worden gegenereerd door hypertekstuele verwijzingen en multimediale presentaties. Gegeven het hele spectrum van internetpublicaties moeten er dus aanvullende criteria worden opgesteld die de hypertekstuele en multimediale aard van het medium reflecteren.

Kwaliteitscriteria

Wat zijn de kwaliteitscriteria waarmee we webdocumenten kunnen beoordelen? Er zijn diverse pogingen gedaan om de criteria voor kwaliteitsoordelen op een rij te zetten. Een bekend voorbeeld hiervan is de richtlijn voor evaluatie van webbronnen: CARS Checklist opgesteld door Prof. Robert Harris van de Universiteit van Californië. In deze richtlijn worden vier kwaliteitscriteria uitgewerkt:

• Credibility: hoe geloofwaardig is een bron?
  De geloofwaardigheid van de bron is een samenstel van de kwaliteit van het bewijs en de argumentatie, het gezag van de auteur(s), het bewijs van kwaliteitscontrole, de bekendheid of de reputatie van de bron, en de mate waarin de bron door een organisatie wordt ondersteund.
• Accuracy: hoe nauwkeurig is een bron?
  De accuraatheid van een bron is een combinatie van de actualiteit, feitelijkheid, gedetailleerdheid, de nauwkeurigheid, de omvattendheid of reikwijdte, en de volledigheid.
• Reasonableness: hoe redelijk is een bron?
  De redelijkheid van een bron is een combinatie van eerlijk, evenwichtig, objectief, beargumenteerd, ontbreken van belangenconflict, vooroordelen of beledigende toon.
• Support: hoe betrouwbaar is een bron?
  De betrouwbaarheid van een bron is een combinatie van bronverwijzingen, contactinformatie, referenties van anderen, bijgevoegde documentatie.

In aansluiting op deze en vergelijkbare ordeningen van kwaliteitscriteria kan een onderscheid worden gemaakt tussen drie soorten kwaliteitscriteria. De kwaliteit van een bron kan gemeten worden aan

• het gemak waarmee de bron ontsloten kan worden (toegankelijkheid),
• de kwaliteit van de aangeboden informatie (inhoud)
• de kwaliteit van de structurering van de informatie (ontwerp).

Kwaliteitsindicatoren

1. TOEGANKELIJKHEID: gemak van ontsluiting
   Een bron kan gewaardeerd worden in termen van de haar toegankelijkheid. De extrinsieke kwaliteit van een bron neemt toe wanneer de bron voor zoveel mogelijk mensen vrij en duurzaam toegankelijk is. Empirische indicaties voor deze extrinsieke kwaliteit van webbronnen zijn:
   • Is de site voor alle standaard browsers toegankelijk of is er specifieke software nodig om de site te gebruiken? Wat zijn specifieke vereisten op het gebied van software, hardware, multimedia?
   • Zitten er fouten in de broncode van het document? Werken alle onderdelen naar behoren?
   • Hoelang duurt het voordat het document gedownload is?
   • Is de site vrij toegankelijk of worden er voorwaarden gesteld: registratie, contributie of lidmaatschap?
   • Hoe stabiel is de aangeboden informatie? Verandert de URL regelmatig, kan ik er zeker van zijn dat de informatie blijft staan waar ze staat?

2. INHOUD: kwaliteit van de inhoud van de informatie
   1. Geloofwaardigheid: het gezag van auteur of redacteur ('Credibility')
      Bij webpagina's is lang niet altijd duidelijk wie er verantwoordelijk is voor de aangeboden informatie. De geloofwaardigheid van informatie is vooral — maar zeker niet alleen — afhankelijk van de gezag van de auteur/redacteur. Om de betrouwbaarheid van de aangeboden informatie te kunnen beoordelen is het gewenst dat de credenties van de auteur duidelijk worden vermeld, inclusief opleiding, training, contactinformatie en organisationele affiliaties.
      • Waar komt deze informatie vandaan? Wat is de bron?
      • Wordt de site onderhouden door een individu, groep of organisatie?
      • Wie is de auteur of redacteur? Is de pagina ondertekend?
      • Is de auteur gekwalificeerd? Een deskundige?
      • Is er een bewijs of indicate van kwaliteitscontrole? (in de vorm van peer review van on-line artikelen en citatie van bronnen)
      • Wie is de sponsor? Wat is het doel van de ondersteunende organisatie? Hoe respectabel is de sponsor van de site?
      
      
   2. Dekking: relevantie en reikwijdte van inhoud ('Coverage')
      Een informatiebron of samenstel van informatiebronnen dekt altijd een specifiek onderdeel van een kennisdomein. Sommige websites proberen een heel breed disciplinair of thematisch kennisdomein te bestrijken (zoals 'sociologie' of 'sociale ongelijkheid'), terwijl anderen sterk gespecialiseerd zijn op bepaalde onderdelen van een wetenschappelijke discipline of op nauwkeurig afgebakende onderwerpen. De dekking van een informatiebron is de mate waarin
      • Welke onderwerpen worden gedekt? Worden reikwijdte en grenzen duidelijk aangegeven?
      • Wat bieden deze pagina's dat men elders niet kan vinden? Vergelijkbaarheid met verwante bronnen?
      • Wat is zijn intrinsieke waarde?
      • Hoe diepgravend is het materiaal?
      
      

   3. Nauwkeurigheid: betrouwbaarheid van de informatie ('Accuracy')
      Iedereen kan alles op het internet publiceren, maar anders dan bij traditionele gedrukte bronnen, hebben webbronnen vaak geen redacteuren of feiten-checkers. Er bestaan op dit moment geen webstandaarden om de nauwkeurigheid te garanderen.
      • Hoe gedetailleerd is de geleverde informatie?
      • Is de informatie betrouwbaar en zonder feitelijke fouten?
      • Is er een redacteur of redactioneel orgaan die de informatie verifieert?
      • Is de gepresenteerde informatie nog actueel?
      • Wordt de informatie op een voor doel en publiek gepaste wijze gepresenteerd?
      
      

   4. Evenwichtigheid: redelijkheid van ingenomen of weergegeven standpunten
      • Hoe objectief is de aangeboden informatie?
      • Wordt ingenomen standpunten geëxpliciteerd?
      • Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gerepresenteerd? Worden zijn op eerlijke wijze (fair) gepresenteerd?
      • Wordt de informatie in het publieke domein geplaatst?
      • Is de informatie vrij van reclame?
      • Indien de site reclame bevat, is deze dan duidelijk gescheiden van de inhoudelijke of redactionele informatie?
      
      

   5. Actualiteit ('Currency')
      • Is de pagina gedateerd?
      • Zo ja, wanneer was de laatste update?
      • Zijn er andere indicaties dat het materiaal actueel wordt gehouden? Wat is de up-date frequentie?
      • Hoe actueel zijn de externe links? Hoeveel links zijn buiten werking of verhuisd (linkrot)?
   
   

3. ONTWERP: kwaliteit van de structurering van de site
   1. Navigatie binnen document
      Oordelen over de kwaliteit van internet bronnen zijn gebaseerd op de bruikbaarheid en interactiviteit van de documenten alsmede op de kwaliteit van de informatie binnen de documenten. Navigatie binnen het document gaat over de vraag hoe gemakkelijk documenten kunnen worden doorgebladerd. Het gaat dus vooral over de organisatiestructuur, menu-ontwerp, indexen, inhoudsopgaven, zoekfuncties en online help.
      • Is er een index of inhoudsopgave die gebruikt kan worden om binnen het document te navigeren?
      • Heeft de website een ingebouwde zoekfunctie?
      • Als er naar andere pagina's gelinkt wordt, is er dan een manier om naar de home page terug te gaan?
      • Is het gemakkelijk om een specifieke pagina te lokaliseren van welke andere pagina dan ook?
      • Is de site duidelijk, logisch en gebruiksvriendelijk gestructureerd?
      
      
   2. Kwaliteit van links
      Een van de onderscheidende kenmerken van hypertekstuele internetbronnen is het vermogen om een document te verbinden met gerelateerd materiaal of bronnen. De kwaliteit van de links is afhankelijk van hoe nuttig de links zijn (zijn het alleen maar lijsten van lijsten of zijn het verwijzingen naar meer substantiële informatie?) en hoe duidelijk zijn zij gemarkeerd of geannoteerd.
      

   3. Esthethische en gevoelsmatige aspecten
      Het internet is een medium dat ons in staat stelt informatie in diverse formaten te presenteren. Kwaliteitsoordelen gaan dus verder dan het beoordelen van teksten. Esthetische en affectieve aspecten gaan over de vraag hoe goed een document ontworpen is in termen van grafiek, leesbaarheid en het gebruik van creatieve elementen. Het gaat dus vooral over het 'gevoel' van het document: hoe aangenaam wordt de informatie gepresenteerd.
      • Worden de elementaire principes van grafisch ontwerp (zoals balans, eenheid, evenwicht, eenvoud) gerespecteerd?
      • Is het ontwerp zo complex of oogverblindend dat het de aandacht van de inhoud afleidt?
      • Is er consistentie in de opbouw van de menu's op de diverse pagina's?

Kwaliteitscontrole

Er zijn in principe twee manieren om de kwaliteit van de informatie van een site te beoordelen.

1. Triangulatie
   Een manier van validering van informatie is het 'trianguleren van de data' door de informatie en data minstens met twee andere bronnen te vergelijken. Op deze manier kan de relatieve waarde van de site worden bepaald in vergelijking met andere informatiebronnen die over dit onderwerp beschikbaar zijn.
   

   Triangulatie is een methode waarmee onderzoekers proberen de validiteit van hun bevindingen te controleren. De analogie is met ontdekkingsreizigers die de posities van verwijderde objecten nauwkeuriger kunnen bepalen door ze vanuit verschillende locaties te observeren, de hoeken te meten, en dan trigonometrie toepassen.

   
   

2. Raadplegen van Onderwerpgidsen
   Bovendien zijn er diverse review of onderwerpgidsen die sites selecteren of evalueren op basis van standaarden van excellentie en/of die sites evalueren in termen van kwaliteit, actualiteit, layout en design.

Schieten op bewegende doelen

Het is niet altijd eenvoudig om een eenduidig kwaliteitsoordeel te geven over een site. De documenten op het internet bewegen zich in een vluchtige, snel veranderende omgeving. Kwaliteitsmeting van internetbronnen heeft veel weg van schieten op bewegende doelen. De slechtere bronnen kunnen soms in korte tijd een zeer hoge kwaliteit verwerven, en de betere bronnen kunnen aan kwaliteit inboeten, vooral wanneer ze niet regelmatig worden geactualiseerd. De beste strategie is om de bronnen die je gebruikt zelf te blijven evalueren en regelmatig te vergelijken met internetbronnen van anderen. Het kost soms veel tijd, maar het is vaak de moeite waard.

Informatiebronnen — evaluatie van internetbronnen —

1. Alexander, Jan / Tate, Marsha
   (Wolfgram Memorial Librart, Widener University)
   Evaluating Web Resources — Strategy for Teaching Critical Evaluation Skills for World Wide Web Resources

2. Alexander, Janet E. / Tate, Marsha A. [March 1999]
   Web Wisdom: How to Evaluate and Create Information Quality on the Web
   Lawrence Erlbaum Assoc; ISBN: 0805831231
   Leerzame bespreking van de manier waarop informatiebronnen op het internet kunnen worden geëvalueerd. Het fungeert tevens als een gids voor mensen die webpagina's maken. Dit wordt geïllustreerd met voorbeelden die laten zien hoe je webpagina's kan maken met informatie die gezaghebbend en betrouwbaar is.

3. Argus Clearinghouse
   Rating System

4. Barker, J. [2005] - UC Berkeley
   Evaluating Web Pages: Techniques to Apply & Questions to Ask

5. Barker, J. [2005] - UC Berkeley
   Critical Evaluation of Resources

6. Beck, Susan [1997-2002]
   (New Mexico State University Libraries)
   The Good, the Bad, and the Ugly: or, Why It's a Good Idea to Evaluate Web Sources.

7. Brandt, D. Scott [1997]
   Why we need to evaluate what we find on the Internet
   Purdue University, USA.

8. Breure, Leen [2002]
   Multimediale analyse van websites

9. Britannica Internet Guide [2000]
   How sites are selected and rated?
   De Britannica Internet Guide is een selectieve gids van Engelstalige websites. De redacteuren van de gids streven ernaar alleen de beste websites op te nemen. De criteria die hierbij gehanteerd worden zijn: (i) accuracy, usefulness, dehpth, and breadth of information; (ii) credentials and authority of the author or publisher; (iii) quality of design, graphics, and multimedia; (iv) ease of navigation; (v) timeliness of revision. De redacteuren van Britannica beoordelen elke website en kennen daaraan een waardering toe van 1 tot 5 sterren. Slechts een paar websites worden met 5 sterren beloond en als 'Best of the Web' aangemerkt. Maar niet alle soorten sites worden gewaardeerd met sterren. Niet gewaardeerd worden e-commerce sites, homepages van ondernemingen, homepages van universiteiten en hogescholen, en primaire bronnen (zoals e-texts, kunstwerken, historische documenten, en kaarten).

10. Caywood, Carolyn [1995]
    Library Selection Criteria for WWW Resources

11. Ciolek, T. Matthew / Goltz, Irene M. [1996-2003]
    Information Quality WWW Virtual Library

12. Cooke, Allison [1999]
    Authoritative guide to Evaluation Information on the Internet.
    Neil-Schuman.

13. Crowston, Kevin / William Marie [1998]
    Reproduced and emergent genres of communication on the World-Wide Web
    In: Proceedings of the Thirtieth Annual Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS'97), Maui, Hawaii, vol. VI: 30-39.

14. Cubbins, Elaine M. [2000]
    Techniques for Evaluating American Indian Web Sites

15. Evaluating Web Resources - University of Baltimore, Langsdale Library
    Help Series #3.

16. Grassian, Esther [1997-2000]
    (UCLA College Library)
    Thinking Critically about WWW Resources

17. Grassian, Ester / Zwemer, D. [1998-2000]
    (Ucla College Library)
    Hoax? Scholarly Research? Personal Opinion? You Decide!

18. Harris, Robert [July 1997]
    Evaluating Internet Research Sources.

19. Heller, R.S. / Martin, C.D. / Haneef, N /Gievska-Krliu, S. [2001]
    Using a theoretical taxonomy framework.
    In: ACM Journal for Educational Resources in Computing, 1(1).

20. Hinchliffe, Lisa Janincke [1994-1997]
    Resource Selection and Information Evaluation
    Een korte verklaring van bronselectie en informatie-evaluatie. Hinchliffe probeert antwoorden te vinden op drie kernvragen: (a) Is de bron of informatie gemakkelijk te vinden op het internet? (b) Waar is de bron of informatie op het internet gelokaliseerd? (c) Is de bron of de informatie die bestaat accuraat en betrouwbaar?

21. Internet Detective

22. Internet Source Validation Project [1996] - Verhuisd naar...?
    (Memorial University of Newfoundland, Faculty of Education)

23. Jacobson, Trudi [2000]
    Critical Thinking and the Web: teaching users to evaluate Internet Resources.
    Active Learning Series #4, Pittsburgh, USA.

24. Jacobson, Trudi / Cohen, Laura [Jan. 1998]
    (University at Albany Libraries)
    Evaluating Internet Resources

25. Jong, Menno de / Lentz, Leo / Elling, Sanne / Schellens, Peter Jan [2005]
    Scenario-evaluatie van gemeentelijke websites. De ontwikkeling en toepassing van een expertgericht evaluatie-instrument
    Enschede: Universiteit Twente, Afdeling Communicatiewetenschap.

26. Kapoun, Jim [1998-2000]
    Teaching undergrads WEB evaluation
    College & Research Libraries News, 59(7), july/august 1998.

27. Kirk, Elizabeth [1996]
    Evaluating Information Fount on the Internet
    Milton Library at Johns Hopkins University.

28. Ohio State University Libraries
    Evaluating Web Sites

29. Ormondroyd, Joan / Engle, Michael / Cosgrave, Tony [1999-2004]
    How to Critically Analyze Information Sources

30. Scholz, Ann [Febr. 1996- ]
    (Purdue University Libraries)
    Evaluating Web and Internet Information
    Registratie vereist.

31. Schrock, Kathleen [1995-heden]
    Guide for Educators - Critical Evaluation Information

32. Schrock, Kathleen [1998/9]
    The ABCs of WebSite Evaluation

33. Sebek, Robert [1996-2005]
    Bibliography on evaluating Internet resources.
    Overzicht van elektronische en papieren bronnen over de evaluatie van internetbronnen. Gepresenteerd door de Universtiy Libraries at Viginia Tech, USA.

34. Shepherd, M. / Watters, C. [1999]
    The functionality attribute of cybergenres.
    In: Proceedings of the 32nd Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS'99).

35. Smith, Alistair [2000-2003]
    Evaluation of Information Sources
    Verwijzingen naar criteria voor het evalueren van informatiebronnen, in het bijzonder op het internet.

36. St. Norbert College Library [1996-2003]
    Evaluating Internet Resources

37. Tate, Marsha / Alexander, Jane [1996]
    Teaching Critical Evaluation Skills for World Wide Web Resources.
    In: Computers in Libraries 16(10): 49-54.

38. Ten C's For Evaluating Internet Sources - McIntyre Libary, University of Wisconsin-Eau Claire

39. Tillman, Hope N. / B Park, Babson [1995-2003]
    Evaluating Quality on the Net

40. Trochim, William, M.K. [1966] - Verhuisd naar ??
    (Cornell University)
    Evaluating Web Sites

41. Vanderbeke, Karel [2005]
    Evaluatie

42. Vincent, Steven / Norman, Sue K. (eds) [1999]
    "All That Glitters": prospecting for information in the changing library world.
    Stamford, CT: JAI Press.

43. Web Research Evaluation Checklist - University of Louisville, USA

44. Wilkinson, Gene, L. / Bennett, Lisa, T. /Oliver, Kevin M. [1997/8]
    (Department of Instructional Technology, University of Georgia)
    Evaluating the Quality of Internet Information Sources
    In: Educational Technology 199: 52-59.

dr. Albert Benschop Sociale en Gedragswetenschappen Sociologie & Antropologie Universiteit van Amsterdam Gepubliceerd: September, 1998 Laatst gewijzigd: 02 February, 2010