Communiceren via e-mail

Eigenaardigheden van e-mail Werking van e-mail E-mail communicatie E-mail in bedrijven en organisaties Vervuiling: spam Europese en Nederlandse wetgeving     Referenties

Chatten als synchrone communicatie: Converseren met tekstuele berichten Virtuele conversatie met instant messaging: de toekomst van synchrone communicatie Peer-to-peer: netwerken van vrienden Virtuele gemeenschappen: netwerken van de toekomst Open Source: mens durf te delen Weblog: een doe-het-zelf medium

Eigenaardigheden van e-mailen

Internet biedt allerlei nieuwe mogelijkheden voor communicatie. Via e-mails kunnen snel en efficiënt persoonlijke berichten worden uitgewisseld tussen twee of meer individuen. We doen het in toenemende mate en bijna allemaal: e-mailen. E-mail is een van de meest verspreide manieren van communicatie in de huidige samenleving. Het heeft een deel van ons leven veranderd. “Mensen kunnen zich moeilijk meer een leven voorstellen zonder e-mail. Het is een onmisbaar instrument voor communicatie op de werkplaats; het is de lijm tussen vrienden en families; het vervangt face-to-face conversaties; het maakt de wereld in tijd-ruimtelijk opzicht kleiner” [Fallows 2003].

Dat internet de manier waarop we communiceren heeft veranderd staat buiten kijf. Voor veel mensen heeft e-mail praktisch de traditionele brief vervangen en zelfs telefoontjes als de primaire keuze van correspondentie. E-mail is de snelst aanvaarde vorm van communicatie ooit. In minder dan 2 decennia heeft het zich ontwikkeld van obscuriteit tot door een groot publiek geaccepteerd communicatiemedium. E-mail was de ‘killer application’ van het internet, waarvan honderden miljoenen mensen gebruik gingen maken.

E-mail is gemakkelijk, efficiënt, eenvoudig en informeel. Het is een manier om met meerdere mensen in contact te blijven, een democratiserende kracht in arbeidsorganisaties en minder opdringerig dan telefoon.

Naarmate het e-mail gebruik zich verspreidde, kwam ook de schaduwzijde van deze communicatievorm scherper naar voren. Het is inmiddels voor veel internetters niet ongebruikelijk dat zij 100 of meer e-mails per dag ontvangen. Het e-mail circuit is drastisch vervuild door ongevraagde commerciële berichten: ‘spam’ — afgeleid van sp(iced) (h)am [originele spam].

E-mail is een verleidelijke vorm van communicatie. Dat komt ten eerste omdat e-mail een tussenfase vormt tussen het verlangen om productief te zijn (of ons minstens productief te voelen) en de volkomen menselijke neiging om uitdagend werk te vermijden.

“Wij kiezen meestal eerst voor datgene wat het minst van ons vraagt. [...[ E-mail is zo geconstrueerd dat je de dingen die zich aandienen gemakkelijk en efficiënt kunt doen. Zittend aan je toetsenbord heb je het gevoel dat je een leven orkestreert. Het voelt bevredigend en productief zonder veel inspanning” [Sherry Turkle].

Het probleem is dat e-mail de hele dag binnenstroomt. Mensen die dwangmatig hun e-mail controleren en beantwoorden besteden daaraan niet alleen veel tijd, maar verknippen hun dag in kleinere stukjes. Dit gaat ten koste van de diepte en rijkdom die ontstaat uit duurzame concentratie op een enkele taak. Daar staat tegenover dat we steeds meer leren ‘multitasken’: sommige mensen handelen hun e-mails af terwijl zij telefoneren of vergaderen.

In onze verhaaste wereld is zelfs de snelle reactie van e-mail nog niet snel genoeg. Je kunt niet weten of de persoon waarnaar je een e-mail verstuurt ook op dat specifieke moment online is of niet. En wanneer je meerdere e-mails heen-en-weer stuurt met dezelfde persoon, moet je meestal een aantal keren klikken om het bericht te lezen, te antwoorden en de e-mail te versturen. Dit is waarom Instant Messaging zo populair geworden is.

Werking van e-mail

Eerste e-mail De eerste e-mail werd in 1971 verzonden door een ingenieur met de naam Ray Tomlinson. Voorheen was het alleen mogelijk om berichten te versturen naar gebruikers op een enkele machine. De doorbraak van Tomlinson was het vermogen om berichten naar andere machines op het internet te versturen, met behulp van het @ teken om de ontvangende machine aan te duiden [bron; source_2].

Een e-mail is een eenvoudig tekstbericht dat naar iemand anders wordt verstuurd. E-mail berichten zijn meestal korte teksten. Langere berichten worden meestal als bijlagen (‘attachments’) aan deze berichten toegevoegd. Hoewel het e-mail protocol minder efficiënt is voor het versturen van grotere bestanden, gebeurt dit toch op grote schaal.

Voor het versturen van elektronische berichten wordt gebruik gemaakt van een e-mail client. De meest bekende e-mail clients zijn Microsoft Outlook, Outlook Express, Eudora en Pegasus. Men ook zich ook inschrijven bij gratis e-mail diensten zoals Hotmail of Yahoo. Daarbij wordt gebruik gemaakt van een e-mail client die via een webpagina wordt bediend (webmail).

Welke client men ook kiest, zij doet altijd minstens vier dingen:

• Het toont een lijst van alle berichten in je mailbox. Je ziet de koppen (‘headers’) van de berichten waarin staat wie de mail verstuurd heeft, het onderwerp van de mail, de tijd en datum van het bericht en de omvang van het bericht.
• Je kunt de koppen van een bericht selecteren en het bericht zelf (de ‘body’) lezen.
• Je kunt nieuwe berichten aanmaken en versturen. Je typt het e-mail adres van de ontvanger in en het onderwerp van het bericht. Vervolgens typ je de body van het bericht.
• Bij de meeste e-mail clienten kun je bijvoegsels (attachments) toevoegen aan de berichten die je verstuurt en bijvoegsels bewaren van berichten die je ontvangt.

Meer geavanceerde e-mail clients kunnen nog veel meer.

Met een e-mail client op je pc kun je berichten versturen en ontvangen. Het enige dat je nodig hebt is een e-mail server waarmee de client contact kan leggen. Wanneer iemand een e-mail verstuurt maakt de e-mail client een verbinding met de e-mail server. De server ontvangt de naam van de ontvanger, de naam van de zender en de tekst van het bericht.

Hoe email wordt verzonden [klik om te vergroten]

E-mail communicatie

E-mail is een nogal grove vorm van communicatie. Zij elimineert het geluid van de stem, de lichaamstaal, en een serie sociale signalen en contexten die het mogelijk maken een onderscheid te maken tussen verschillende betekenissen die met dezelfde woorden worden gecommuniceerd. E-mail heeft dus een beperkte emotionele bandbreedte. Omdat de meeste berichten snel en in gecomprimeerde vorm geschreven worden, is het erg makkelijk om elkaar verkeerd te verstaan.

Media-Rijkdom Elk medium heeft zijn eigen mogelijkheden en beperkingen om communicatieve signalen over te dragen. Eenvoudige signalen kunnen in principe via elk medium worden gecommuniceerd. Complexe interactie vereist echter media die in staat zijn complexe signalen over te dragen. Volgens de theorie van de media-rijkdom is de informatieverwerkende capaciteit van een medium gebaseerd op vier criteria: (1) de snelheid van de feedback; (2) het vermogen om meerdere signalen te communiceren zoals lichaamstaal en verbale geluiden; (3) het gebruik van natuurlijke taal eerder dan getallen, en (5) het vermogen om direct gevoelens en emoties te kunnen uiten.

Maar dezelfde joviale informaliteit die ervoor zorgt dat mensen bondig en slordig zijn in hun e-mails bevordert ook een zekere openheid en intimiteit die door andere communicatievormen niet wordt aangemoedigd. Dit ontremmende effect is verwant met wat mensen doen als zij hun carnavalscostuums hebben aangetrokken. Zij worden stoutmoediger en extremer.

In e-mail converseren mensen vaak persoonlijker en intiemer dan elders. Maar zij communiceren vaak ook nauwkeuriger dan in verbale conversaties. Omdat de communicatie schriftelijk verloopt, concentreren mensen zich op wat zij te zeggen hebben, componeren zij zinnen, zorgen ervoor dat zij hun punt duidelijk maken, corrigeren zichzelf en denken na voordat zij reageren. E-mail is een vorm van interpersoonlijke communicatie die ruimte biedt aan reflectie en zelfcorrectie.

E-mail in bedrijven en instellingen

Net als de meeste particulieren deden bedrijven en instellingen hun eerste ervaringen met de infrastructuur van het internet op via de implementatie van organisatie-interne e-mail systemen. Naarmate de bedrijfsnetwerken intensiever werden gebruikt, nam ook de zorg en het onderhoud van e-mail servers toe. Binnen en tussen organisaties werden er steeds meer e-mails uitgewisseld. Deze toename van vitale bedrijfscorrespondentie had grotere gevolgen voor het verlies of de vertraging van berichten. Het beheren van e-mail systemen werd een specialiteit op zichzelf.

De overgrote meerderheid van de bedrijven beheert haar eigen e-mail voorzieningen en maakt geen gebruik van outsourcing of commerciële e-mail diensten. Bedrijven organiseren en beheren hun eigen communicatievoorzieningen omdat zij de veiligheid van de e-mail voorziening in stand willen houden, omdat zij nauwkeurige controle willen uitoefenen over administratieve processen, en omdat zij e-mail voorzieningen flexibel willen integreren in interne and externe bedrijfsapplicaties.

Bedrijven en instellingen ontwikkelden interne deskundigheid die nodig is om deze systemen te beheren. E-mail werd een communicatie-instrument dat van cruciaal belang is voor de vitaliteit van de organisatie. De standaarden voor betrouwbaarheid van deze systemen nam snel toe. Door het wijdverbreide gebruik van e-mail verschoof het accent naar schaalbaarheid en beheerskwesties. Uitwisselbaarheid met externe e-mail netwerken werd een belangrijke uitdaging. Particuliere e-mail systemen communiceerden met elkaar via poorten (‘gateways’), totdat internet-brede standaarden de behoefte aan zo’n technologie elimineerde.

De uitgaven voor e-mail zijn onderdeel geworden van de ingebedde overhead van ondernemingen. Hoewel de kosten per bericht de laatste 10 tot 20 jaar sterk zijn gedaald, zijn de totale investeringen in bedrijfsinterne e-mail systemen continu toegenomen. Dit geldt met name voor internationale ondernemingen die gedistribueerd opereren. De kosten stijgen bovendien omdat organisaties e-mail steeds meer gebruiken voor doelen waarvoor het niet ontworpen was. Zo wordt e-mail ‘overgebruikt’ om grote bestanden te versturen. Het wordt ook gebruikt om real-time samenwerkingsprogramma’s te ondersteunen, zoals discussiegroepen en interactieve presentaties.

E-mail systemen vereisen intensief onderhoud en ondersteuning. Meer dan 50% van de totale kosten (TCO = total cost of ownership) voor e-mail systemen bestaat uit de personele kosten die verbonden zijn aan geplande en ongeplande ‘downtime’. De een na grootste kostencomponent zijn personeelskosten die verbonden zijn met administratie en onderhoud (20%) [bron].

Deze hoge kosten zouden ondernemingen en instellingen in de verleiding kunnen brengen om hun eigen e-mailvoorzieningen te heroverwegen. De besparingen die op lange termijn bereikt zouden kunnen worden met outsourcing rechtvaardigen dat men de interne e-mailvoorzieningen opgeeft. Maar de meeste organisaties doen dat niet omdat zij al zoveel geïnvesteerd hebben in personeel, software, uitrusting en integratie.

InternetVervuiling: spam

E-mail is een grillige communicatievorm geworden. In elke technologische vooruitgang schuilt het beeld van de hydra: dezelfde technologie die ons in staat stelt om snel berichten met anderen uit te wisselen, wordt gebruikt om onze communicatie te vertroebelen door het grootschalig verspreiden van ongewenste commerciële berichten. De ironie van het e-mailen is dat het de belofte in zich draagt van een snelle en efficiënte communicatie, terwijl het in toenemende mate de bedreiging in zich draagt van een vergaande commerciële penetratie in ons alledaagse privé-leven. Spam kost veel geld, zorgt voor grote problemen op internet en levert veel overlast op.

We worden overstroomd met e-mails en we krijgen veel meer post dan gewenst. De relevante informatie moet door de ontvangers zelf worden gearchiveerd en geordend. Om de inkomende berichten te ordenen maken sommigen gebruik van meerdere adressen, inclusief een adres dat slechts aan een klein aantal mensen bekent wordt gemaakt. Daarnaast zijn er allerlei filters in omloop waarmee men inkomende berichten kan sorteren en prioriteren.

Spam loont Er is maar een reden waarom spam onze communicatie via e-mail terroriseert: geld, of liever gezegd geldzucht. Hoe immoreel of wanstaltig het ook moge zijn, het per e-mail bestoken van onbekenden met aanbiedingen is commercieel gezien wel effectief. Uit een onderzoek van Pew [2003] blijkt dat een op de drie internetters af en toe klikt op een link in een spambericht. Zeven procent van de internetters plaatst ook daadwerkelijk een bestelling. De ongeremde hebzucht van de spammers wordt bevredigd op kosten van de internetgebruikers. Zolang dat het geval is, zal er gestreden worden om de commerciële kolonisering van onze particuliere leefwereld.

Internet wordt geteisterd door ‘zakenlieden’ die de onze persoonlijke en zakelijke communicatie vertroebelen omdat zij enorme hoeveelheden commerciële e-mails versturen naar mensen die daarom niet gevraagd hebben. Deze vervuiling van het elektronisch berichtenverkeer heeft inmiddels zulke proporties aangenomen dat veel mensen zich van e-mail beginnen af te keren [Pew]. Terwijl e-mail ooit de belangrijkste reden was voor het succes van het internet —het was een killer app—, lijkt het nu steeds meer een steen des aanstoots te worden. Spam lijkt de killer app van het internet te doden [Orson Swindle tijdens een hearing in het Amerikaanse Congress in juni 2003]. Volgens alle trendwatchers loopt het e-mailtijdperk ten einde. De verwachting is dat de elektronische post steeds meer vervangen zal worden door instant messengers en sms. In Zuid-Korea is deze trends het meest duidelijk zichtbaar. Uit een onderzoek onder tweeduizend Zuid-Koreaanse middelbare scholieren en studenten blijkt dat ruim 65 procent zegt ‘(vrijwel) nooit e-mail te gebruiken’. E-mail lijkt steeds meer iets voor bejaarden. De jongeren beschouwen e-mail in toenemende mate als iets al te formeels dat je alleen gebruikt voor zakelijke doeleinden of om te communiceren met je minder webwijze ouders of grootouders die nog in de jaren negentig leven, toen e-mail koning was. De nieuwe generatie houdt er niet van om te wachten en is geneigd hun gevoelens direct te uiten [bron: Digital Chosunilbo].

De woede onder de internetgebruikers is groot. Hun communicatie via e-mail worden vertroebeld door de hoeveelheid spam die moet worden weggefilterd of handmatig vernietigd. Dat kost niet alleen veel tijd en geld, maar draagt ook het risico in zich dat relevante berichten per abuis worden vernietigd. Bovendien worden bonafide internetters tegen elkaar opgezet omdat zij spam ontvangen die van een bekende afkomstig lijkt te zijn, maar in werkelijkheid door commerciële haaien worden verspreid.

Spam ondermijnt de integriteit van e-mail en degradeert het virtuele leven. Door de commercialisering van het internet krijgen mensen minder vertrouwen in hun virtuele omgeving. We worden onzeker omdat we niet meer zeker weten dat we de e-mails waaraan we behoefte hebben kunnen isoleren uit de massa’s spam waarmee zij omringd zijn. Soms weten we zelfs niet meer of belangrijke berichten ons nog bereiken, omdat we proberen onze spamfilters zo scherp mogelijk te maken. Wie heeft niet overwogen om alle @hotmail.com adressen te blokkeren? Al is het alleen maar om in een klap verlost te worden van een massa ongevraagde, misleidende en vaak regelrecht misplaatste of beledigende commerciële uitwassen.

Confirmed opt-in Het opt-out principe is onbetrouwbaar en pervers. Het dwingt de ontvanger van spam om actie te ondernemen. Waarom zouden e-mailers zich voor iets moeten uitschrijven waarvoor zij zich niet hebben ingeschreven? Tegenover het opt-out principe staat het opt-in principe. De ontvanger neemt daarbij zelf het initiatief en laat weten dat hij per e-mail reclame wil ontvangen van een specifieke aanbieder. Om te voorkomen dat iedereen —inclusief de spammer zelf— elk willekeurig adres kan aanmelden, moet deze aanmelding worden bevestigd. Bij ‘confirmed opt-in’ krijgt de eigenaar van het e-mail adres een verzoek om bevestiging opgestuurd met de vraag of deze zich daadwerkelijk wil aanmelden voor reclame. Indien de eigenaar van het betreffende e-mail adres geen bevestiging terugstuurt, moet er vanuit worden gegaan dat iemand anders dat adres heeft opgegeven, of dat de houder van dat adres zich heeft bedacht.

Internetgebruikers worden onzeker over de vraag of zij moeten klikken op de ‘remove me’ knop. Onervaren internetters kunnen nog geloven dat zij van verdere reclameboodschappen verschoond blijven wanneer zij klikken op de ‘remove me’ knop. Door de wol geverfde internetters weten inmiddels dat zij op deze manier hun bestaan bevestigen en hierdoor een hogere plaats krijgen op de lijsten van de spammers. Sommige spammers gebruiken zo’n uitschrijving (‘opt-out’) slechts als bevestiging dat het adres actief gelezen wordt. Dergelijke adressen zijn voor spammers extra interessant en door zo’n bevestiging wordt het adres alleen maar waardevoller voor hen.

Een overgrote meerderheid van de e-mailgebruikers vindt het onaangenaam en vervelend dat zij bij hun online communicatie worden geconfronteerd met ongevraagde commerciële berichten. Zij beschouwen dit als een invasie in hun particuliere leven, en als een morbide en onrechtmatige aantasting van hun privacy. Zij vinden praktisch alle spam onbetrouwbaar, misleidend en oneerlijk. Maar zij vrezen ook dat zij niet in staat zijn om de spamvloed te keren en dat zij daardoor relevante berichten niet meer lezen.

Daar staat tegenover dat gebruikers van e-mail steeds sterkere verdedigingslinies opbouwen tegen spam. E-mail is en blijft de meest populaire online activiteit. Steeds meer mensen en organisaties maken gebruik van spamfilters. Zij worden daarbij gedeeltelijk ondersteund door Internet Service Providers die dagelijks miljoenen spamberichten blokkeren zodat zij nooit de brievenbussen van hun klanten bereiken (in 2003 blokkeerde AOL 80 procent van haar inkomende e-mailverkeer, wat gelijk staat aan 67 spam e-mails per inbox per dag).

Maar de spammers vinden telkens weer omwegen waarmee zij filters kunnen omzeilen. Bijna elk veld van een e-mail bericht kan worden vervalst door de zender. Spammers maken vaak gebruik van nepadressen in de ‘From’, ‘Sender’, en ‘Reply-to’ velden (dit wordt ook wel ‘spamouflage’ genoemd: spam in camouflage verpakking). Zij gebruiken elke mogelijke truc om in de elektronische brievenbussen van mensen te penetreren om hen geld uit de zak te slaan. Zij liegen over hun identiteit en beweren altijd dat je om hun mail gevraagd hebt. Spammers hopen dat er tussen de miljoenen mensen die zij bereiken een paar sukkels zijn die zo wanhopig zijn dat zij op het aanbod ingaan. Daarom richt de spam zich voornamelijk op mensen die zich seksueel inadequaat voelen, die snel behoefte hebben aan een lening of die gezondheidsproblemen hebben, en op mensen die snel veel geld willen verdienen zonder er iets voor te hoeven doen.

Wie zich tegen spam verzet moet er rekening mee houden dat je te maken hebt met volstrekt oneerlijke, gewetenloze lieden. Spammers geen bonafide ondernemers maar rovers die op onze kosten het e-mail verkeer grootschalig met hun commerciële boodschappen vervuilen. Elke informatie die je ze verstrekt wordt tegen je gebruikt. Iedereen weet langzamerhand wel dat je nooit op spam moet reageren. Als je reactie al aankomt bij de spammer (vaak komt het bij een persoon wiens adres door de spammer wordt misbruikt), dan bevestigt dit slechts dat je adres bestaat en bereikbaar is. Uiteindelijk krijg je zo niet minder, maar nog meer spam. Dit geldt ook voor het gebruik van een ‘remove’ lijst. Als spammers bereid zouden zijn om jouw adres te verwijderen, dan zouden zij niet zoveel listen gebruiken om door je spamfilters heen te breken. Koop nooit van spammers.

HTML en Java-script Spammers gebruiken allerlei trucs om hun commerciële berichten legitiem voor te doen. Zij gebruiken vaak namen van andere, bonafide bedrijven. Wanneer de mail als HTML wordt gelezen, hebben spammers meer mogelijkheden om hun eigenlijke url’s te verbergen en kunnen zij middels cookies naar hun servers laten bevestigen dat je hun mail ontvangen hebt. Spammers kunnen ook Javascript meesturen waarmee achter je rug extra informatie verzameld wordt. In sommige programma’s kun je HTML uitschakelen. Je verliest weinig, want elke mail die niet als platte tekst gelezen kan worden is bijna altijd spam.

De belangrijkste zorg van de meeste mensen die e-mail gebruiken is de toenemende stroom van spam die zij ontvangen zodra hun adres bekend geworden is. Mensen krijgen steeds meer spam waardoor hun postbus zodanig wordt vervuild dat zij het zicht verliezen op berichten die wel gewenst zijn. Spam is echter niet alleen verwerpelijk omdat het hinderlijk intervenieert op legitieme communicatie. Het geeft veel gebruikers het gevoel dat zij permanent worden aangevallen door leugenachtige bedriegers die met afzichtelijke voorstellen proberen mensen te bedriegen en te bestelen. Voor spammers is internet slechts een middel om andere mensen te bedriegen en te intimideren.
 

Anti-spam wetgeving

Europese Richtlijn
De Europese Richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie (2002/58/EG) wil dat de lidstaten waarborgen bieden tegen inbreuken op de persoonlijke levenssfeer van burgers door ongewenste communicatie voor de doeleinden van direct marketing. Volgens de Richtlijn is het gerechtvaardigd dat de ontvangers van commerciële mededelingen eerst uitdrukkelijk toestemming moeten geven voordat dergelijke communicatie tot hen wordt gericht.

Verkeers- en Locatiegegevens Verkeersgegevens zijn “gegevens die worden verwerkt voor het overbrengen van communicatie over een elektronisch communicatienetwerk of voor de facturering daarvan”. Locatiegegevens zijn “gegevens die worden verwerkt in elektronische communicatienetwerken waarmee de geografische positie van de eindapparatuur van een gebruiker kan worden aangegeven” [Richtlijn]

De Richtlijn bevat aanvullende waarborgen met betrekking tot het vertrouwelijke karakter van communicatie en de daarmee daaraan gekoppelde verkeersgegevens (art. 5), wijzigingen in het verwerkingsregime voor verkeersgegevens (art. 6), de introductie van een specifieke regeling voor locatiegegevens (art. 9), een wijziging van de regeling met betrekking tot ongevraagde communicatie (art. 13) en de regeling met betrekking tot abonneelijsten (art. 12).

Het meest controversiële onderwerp in de Richtlijn was de regeling van ongevraagde communicatie met het oog op direct marketing via e-mail. De Richtlijn beperkt zich niet tot e-mail in de enge zin van het woord. In de Richtlijn wordt e-mail breed gedefinieerd als “een tekst-, spraak-, geluids-, of beeldbericht dat over een openbaar communicatienetwerk wordt verzonden en in het netwerk of in de eindapparatuur kan worden opgeslagen tot het door de ontvanger wordt opgehaald”. Ook SMS valt volgens deze definitie onder e-mail.

Nederlandse Wetgeving

Helder “De commercie rukt steeds verder op en steeds vaker proberen bedrijven in te breken in je privé-leven om je aandacht op te eisen voor hun producten. Het is de taak van de wetgever om de privé-sfeer van mensen te beschermen tegen dergelijke excessen. Dat kan door regels op te stellen over het ongevraagd lastig vallen van mensen per e-mail, sms en telefoon” [Martijn van Dam -PvdA, 23.10.03].

Het wetsontwerp Telecommunicatiewet (ontwerp TW) reguleert voor een belangrijk deel de markt voor telecommunicatie en internetdiensten.

Voorstellen die er lagen voor implementatie van de Europese Richtlijn waren in de ogen van specialisten ronduit bedroevend. De definitie van e-mail wordt beperkt tot “e-mail in enge zin”. SMS en voicemail (“e-mail in ruime zin”) vallen hier buiten. De verzending van spam zou een economisch delict zijn. Hierdoor kunnen consumenten een spammer voor de rechter slepen om financiële schade vergoed te krijgen. Volgens Spamvrij is dit niet erg realistisch. Schade wordt immers niet veroorzaakt door die ene spam van die ene spammer, maar al die spam van al die spammers tezamen. PvdA’er Martijn van Dam heeft voorstellen gedaan die voor een verbetering in de handhaving zorgen, een bewijsplicht voor de verzender vereisen (aantoonbare ‘confirmed opt-in’) en het mogelijk maakt een boete op te leggen aan overtreders.

Van de preciezen tot de rekkelijken Minister van justitie Donner liet zich eerder positief uit over een strafbaarstelling van het verzenden van ongevraagde reclamemails en -smsjes. In oktober 2003 nam Donner echter plotseling een andere positie in: de strafbaarstelling werd opeens ernstig ontraden. Door de leiding van VNO-NCW had hij zich laten influisteren dat bedrijven graag spam van elkaar ontvangen. Zouden bonafide ondernemers werkelijk niet willen dat spammen naar zakelijke mailadressen verboden wordt? Of zou dat een werkelijke concurrerende markt tot stand kunnen brengen? Dat was het liberaal-gelovige standpunt van minister Jorritsma (VVD) in oktober 2000. Spam zou goed zijn voor de economie en de ontwikkeling van het internet en moet daarom niet strafbaar worden. “In het algemeen kan gesteld worden dat commerciële reclame een stuwende rol speelt bij de ontwikkeling van het internet”, aldus Jorritsma [bron].

Volgens minister Donner is het opleggen van een opt-in systeem aan bedrijven in strijd met de Europese Richtlijn. Volgens die Richtlijn mag een bedrijf wel ongevraagde bulk e-mails sturen aan bestaande of voormalige klanten. Dat mag echter aleen onder enkele strikte voorwaarden. Zo mag het bedrijf alleen voor gelijksoortige producten e-mail versturen en moet er altijd een opt-out mogelijkheid zijn opgenomen. Bovendien moet de identiteit van degenen namens wie de boodschap wordt overgebracht, bekend zijn. Het is in ieder geval verboden om commerciële e-mails te verzenden waarbij de identiteit van de afzender wordt gemaskeerd of verborgen.

De kern van de nieuwe communicatiewet is dat verzenders van commerciële, ideële of charitatieve e-mailberichten moeten kunnen aantonen dat de geadresseerde heeft gevraagd om het ontvangen van de e-mails. De Tweede Kamer zou de wet voor 1 november 2003 hebben moeten aannemen. Controverses over inhoud en handhaving van de wet leidde echter vooralsnog tot uitstel van de stemming [bron].

In maart 2002 spande internetprovider Xs4all een kort geding aan tegen het spambedrijf Abfab. Zij eist dat Adfab onmiddellijk moest stoppen met het versturen van ongevraagde bulk e-mail naar de Xs4all-abonnees. De internetprovider werd door de rechter in het gelijk gesteld. De rechter bepaalde dat Xs4all geen wettelijke vervoersplicht heeft en haar eigen klanten een verbod mag opleggen op het verzenden van spam. Daarom mag de provider aan derden, zoals Abfab “verbieden via haar systemen ongevraagd reclameberichten te zenden aan haar klanten”. Abfab werd weliswaar verboden om spam te sturen naar e-mail adressen die eindigen op een domeinnaam waarin het woord Xs4all voorkomt, maar niet naar klanten met een eigen domeinnaam en secundaire gebruikers van mailservers. De gedeeltelijke overwinning op de spammer werd echter in hoger beroep voor het Gerechtshof van Amsterdam op 18 juli ongedaan gemaakt. Het Hof bepaalde dat Xs4all vrij verkeer moest garanderen, ook voor spammers.

Toch kreeg provider Xs4all op 12 maart 2004 uiteindelijk haar definitief gelijk van de Hoge Raad. Deze oordeelde dat de e-mailservers eigendom zijn van de provider en dat deze iedereen die hij wil mag weren op grond van een gerede rechtvaardiging. Het recht op de vrijheid van meningsuiting moest voor dit uitgangspunt buigen. Een internetaanbieder is en blijft eigenaar en baas over zijn stukje internet en heeft derhalve geen vervoersplicht (zoals bijvoorbeeld voor KPN is vastgelegd in de Telecomwet). De eigenaar van systemen voor internettoegang geniet dus dezelfde rechten als in het offline maatschappelijk verkeer waar eigendom wordt beschermd. Volgens de Hoge Raad maken spammers per definitie inbreuk op de computercapaciteit, de transmissiecapaciteit en het klantenbestand van internetaanbieders.

Providers en internetgebruikers waren ingenomen met deze duidelijke uitspraak, maar weten ook dat daarmee geen einde komt aan het spamprobleem. Ook al is Abfab juist door deze rechtszaken failliet.

Informatiebronnen

1. Netwerken, groepen en sociale interactie (SocioSite)
   Een geannoteerd overzicht van digitale informatiebronnen over netwerken, groepsvorming en sociale interactie.

2. Abuse.net

3. Castells, Manuel [1996]
   The Information Age: Economy, Society and Culture. Volume 1: The rise of the network society.
   Oxford: Blackwell.

4. Castells, Manuel [1997]
   The Information Age: Economy, Society and Culture. Volume 2: The power of identity.
   Oxford: Blackwell.

5. Castells, Manuel [1998]
   The Information Age: Economy, Society and Culture. Volume 3: End of Millenium.
   Oxford: Blackwell.

6. DDMA - Dutch Dialogue Marketing Association
   Platform voor de direct marketing industrie. Voor de DDMA is communicatie per e-mail "een onmisbaar smeermiddel voor een optimaal werkende markteconomie". Zij ondersteunt maatregelen tegen spam omdat dit niet alleen hinderlijk en schadelijk is voor consumenten en infrastructuuraanbieders, maar ook voor bonafide adverteerders. Tegelijkertijd verzet de DDMA zich tegen wettelijke regelingen waardoor "verantwoorde vrijheid van commerciële meningsuiting" in het gedrang zou komen. Zij wil de consument verschonen van "niet passende aanbiedingen", maar is tegen een verbod op passende aanbiedingen, dat wil zeggen reclame die aansluit bij interesses, voorkeuren en leefstijl ("Als we iemand willen benaderen over een nieuwe grasmaaier dan moeten we dat niet doen als ze driehoog in een flat blijken te wonen"). De DDMA is van mening dat adresbestanden altijd aan derden mogen worden weggegeven of verhuurd, zonder dat daar specifieke toestemming van de ontvangers voor nodig is.

7. Dommering, Egbert [2003]
   Het Telecommunicatierecht wordt opnieuw overhoop gehaald
   Over algemene vraagstukken van regulering en toegang in de telecommunicatiesector na 2003.

8. Dossier Wijziging Telecommunicatiewet
   Instituut voor Informatierecht (Universiteit van Amsterdam). In dit dossier wordt de implementatie van de nieuwer Europese Richtlijn gedocumenteerd.

9. Ducheneaut, N / Bellotti, V. [2001]
   Email as a habitat: An exploration of embedded personal information management.
   In: Interactions 8(5): 30-38.

10. Europese richtlijn tegen spam [2002]

11. Fallows, Deborah [2003] - Pew Internet & American Life Project
    Spam: How it is hurting email and degrading life on the internet [pdf]

12. Howstuffworks: How E-mail works?

13. Lodder, A.R. / Bergfeld, J.P.R. [2002]
    De moeizame strijd tegen spam.
    NJB 2002-22: 1050-7.

14. Olsthoorn, Peter [2004]
    Spamarrest Hoge Raad discutabel
    In: Netkwesties.

15. Maps - MailAbuse

16. Nas, Sjoera [2003]
    Spam: wet en recht [pdf]

17. Scambusters
    Een site die cyberzwendel en internetfraude aan de kaak stelt en bestrijdt.

18. Schwartz, Tony [1999]
    Going Postal
    In: NewYork Metro.

19. Spamcop

20. Spam Letters, The
    De anti-cyberzwendel site van Jonathan Land, waarop hij zijn correspondentie met oplichters publiceert. Hij gaat schijnbaar serieus in op de verzoeken van fraudeurs.

21. spam.pagina.nl

22. Spamvrij.nl

23. Steenbruggen, Wilfred [2003]
    Herziening hoofdstuk 11 Tw: tijd voor een heroverweging?
    In: Computerrecht.

24. TrustedSource
    Geeft overzicht van verstuurders van spam per geografische regio.

dr. Albert Benschop Sociale en Gedragswetenschappen Sociologie & Antropologie Universiteit van Amsterdam Gepubliceerd: Oktober, 2003 Laatst gewijzigd: 27 December, 2005