Dood in Cyberspace

Onsterfelijk op het web

Jaarlijks sterven in Nederland bijna 140.000 mensen. Aan ouderdom, ziekte of ongevallen. Iedere overledene heeft gemiddeld vijf nabestaanden. Dit betekent dat jaarlijks ongeveer 680.000 mensen een verlies moeten verwerken. Door de vergrijzing zal het aantal mensen dat per jaar overlijdt de komende jaren sterk stijgen. Het CBS verwacht dat in 2005 148.000 mensen per jaar zullen sterven en in 2010 158.000. Over 25 jaar zullen er 225.000 mensen per jaar overlijden. Waar het leven van de een onomkeerbaar eindigt, daar begint voor nabestaanden een periode van diepe rouw, waarin zij proberen het verlies te verwerken van hun geliefde, vriend of vriendin, ouder of kind.

Het gebruikt van het internet dringt door in alle aspecten van ons sociale leven. Hierdoor verandert niet alleen de manier waarop we ‘op afstand’ met elkaar werken, leren en spelen, maar ook de wijze waarop we met elkaar omgaan bij intieme en ultieme gebeurtenissen als liefde en dood. Op welke wijze verandert het gebruik van het internet onze begrafenisrituelen en hoe grijpt het in op onze manieren van rouwverwerking?

• Is er een virtueel leven mogelijk na de dood?

• Ontstaan er door het gebruik van het internet nieuwe begrafenisrituelen?

• In hoeverre is het internet voor nabestaanden een medium om verdriet te verwerken?

"Hoe lang leeft een mens uiteindelijk? Duizend jaren of slechts een? Is het een week of zijn het eeuwen? Hoe lang duurt de dood? Wat wil zeggen voor altijd?" [Pablo Neruda]

Mensen zijn sterfelijk. De lichamen waarin wij onze werkelijke existentie beleven hebben nu eenmaal een beperkte levensduur. Wij sterven uiteindelijk allen aan ouderdom, en eventueel eerder aan een ziekte of ongeval. De nabestaanden treuren over het definitieve vertrek van hun geliefde, hun vriend, hun kind, hun ouders. En zij hebben het daar meestal knap moeilijk mee. Mensen zoeken steeds meer nadrukkelijk naar een persoonlijke manier van verlies- resp. rouwverwerking. Tegenwoordig mag je ook in onze Noordeuropese beschaving direct uiting geven aan je gevoel van verslagenheid, van gemis, van treurnis. Je mag je verdriet om wat was en nooit meer terugkomt op je eigen manier uitdragen en verwerken.

Rouwen is een van de moeilijkste uitdagingen in het leven.

“Je moet je verlies onder ogen zien en leren verder te leven. Terwijl je liever wilde dat je geliefde, je vriend of vriendin, je zoon of dochter, je vader of moeder, er nog gewoon zijn. Daarom willen we onze overledenen zo graag herdenken. En liever nog willen we aan iedereen in de wereld laten weten wat een fantastisch mens we zullen missen” [Gids na een overlijden].

• om alle nabestaanden te betrekken bij de begrafenisplechtigheden: virtuele rouwdiensten.

• om de herinnering aan een geliefde levend te houden: virtuele graven.

• om het verlies samen met lotgenoten te verwerken: virtuele rouwgroepen.

Een virtueel graf

Je kunt niet eeuwig leven! De vraag is of je eeuwig dood kunt zijn.

Veel mensen leven tegenwoordig twee levens. Het ene speelt zich af in de werkelijke, fysieke wereld en het andere in de virtuele wereld die op het internet wordt gecreëerd. Het wereldwijde netwerk van computers dat het internet wordt genoemd is de laatste jaren explosief gegroeid. Tientallen miljoenen mensen maken van het internet gebruik. Zij gebruiken het om boodschappen met elkaar uit te wisselen (email), om met elkaar te praten door op hun toetsenbord te typen, en ook om woorden, beelden, geluiden en video clops te publiceren op het Wereld Wijde Web. Iedereen kan informatie op het WWW plaatsen en wanneer het daar eenmaal opstaat kan het vanuit elke uithoek van de wereld worden gezien.

Het internet moet als medium serieus worden genomen. Honderden miljoenen documenten staan al op het internet en er komt er elke dag een miljoen pagina's materiaal bij. Bovendien heeft het internet nog iets nieuws gebracht, de virtuele gemeenschappen. Mensen die niet dicht bij elkaar leven kunnen toch regelmatig met elkaar in contact komen via het internet. Zo ontstaan er nieuwe verbanden tussen collega's die op eenzelfde vakgebied werkzaam zijn of personen die eenzelfde interesse of hobby hebben; er onstaan ook nieuwe vriendschappen, en zelfs liefdes relaties.

Mensen die voor hun werk of plezier online zijn beginnen zich steeds meer af te vragen wat het betekent om online te sterven: waarom zou men voor overleden geliefden of voor zichzelf geen virtuele ruimte reserveren als men de werkelijke en virtuele werelden achter zich heeft gelaten? Er zijn een heleboel redenen waarom mensen online herdenkingsplaatsen en virtuele begraafplaatsen willen oprichten. Een herdenkingsplaats in de werkelijke fysieke wereld kan nog zo prachtig zijn, het kan maar op een plaats tegelijkertijd zijn. Een online herdenkingsplaats kan door iedereen worden bezocht die een computer en internet-aansluiting heeft. Het internet is een ideale plaats om het verlies van iemand die we koesteren aan te kondigen en een permanent herdenkingsteken op te richten ter nagedachtenis aan de overledene.

Nabestaanden hebben behoefte om het overlijden openbaar te maken. Meestal doen zij dat via de overlijdensadvertentie in de krant, het samenstellen van een gedenkboek, het oprichten van een grafsteen. Het is een manier om de herinnering aan de overledene levend te houden. Het internet biedt hiervoor een paar aanvullende mogelijkheden en alternatieven.

Nabestaanden kunnen een herdenkingspagina op het internet plaatsen. Zij kunnen dat individueel doen, of gebruik maken van sites die zich hierop speciaal hebben toegelegd. In Nederland hebben we hiervoor bijvoorbeeld het Gedenkboek. Het voordeel van een digitale herdenkingspagina is dat men hierbij niet beperkt is tot tekst. Op een digitale herdenkingspagina kun je foto’s plaatsen, muziek laten spelen, een video afdraaien en een condoleanceregister aanleggen. Het internet is dus medium waarmee je een verlies bekend kunt maken. Het biedt tevens de mogelijkheid om mensen te bereiken die niet bij de uitvaart aanwezig kunnen zijn. Zij kunnen de rouwdienst via het internet op afstand beluisteren of bekijken; zij krijgen alsnog de mogelijkheid om het condoleanceregister via e-mail te tekenen of op een andere manier van zijn of haar medeleven te doen blijken.

Frank Bokern, maakte in 1997 een in-memoriampagina voor zijn vriendin Lisa van Loo. "Lisa, liefje, mooie vrouw. Alweer een jaar geleden overleden. Nu kan iedereen naar je kijken, over je lezen, naar je luisteren. Voor altijd, op je eigen wolkje." “Een advertentie in een krant is maar één dag te raadplegen. Een boek gaat weer wat ver, en bovendien: wie zou zo'n boek kopen? Het gaat mij erom dat bekenden maar vooral ook vreemden elke dag en op elk moment van de dag de pagina kunnen oproepen, de tekst kunnen lezen, kunnen kijken naar Lisa en naar haar kunnen luisteren. En waarom ik dat zo belangrijk vindt? Omdat ze een mooie vrouw was, en een prachtige moeder. Juist omdat ze zo jong is gestorven vind ik het belangrijk dat uit te dragen. Lisa was altijd heel bang dat iedereen haar al snel zou vergeten. Met deze Internetpagina voorkom ik dat een beetje — voor zover dat nodig is” [Frank Brokern].

Bij het overlijden van een geliefde spelen veel mensen met de fantasie dat de overledene ergens op een wolkje komt te zitten van waaraf deze de nabestaanden in de gaten houdt. Zo’n fantasie kan via het internet min of meer worden uitgebeeld. Met een eigen herdenkingspagina zweeft de overledene daadwerkelijk door de ruimte, al is het dan de cyberruimte: Virtuele herdenkingsplaatsen overschreiden de grenzen van 'moderne' maatschappijen waarin de dood wordt afgebakend van het dagelijkse leven door ze naar institutionele (meestal religieuze) enclaves te verbannen die nog sterk bepaald zijn door verouderde premoderne ritualiseringen. De te verwachten grote verspreiding van virtuele herdenkingsplaatsen beantwoord aan een aantal sterker wordende sociaal-culturele trends [Leimer 1996, Geser 1998].

1. Personalisering
   De behoefte om blijvend herinnerd te worden als een bijzonder individu met specificieke kwaliteiten en verdiensten, en niet eenvoudig als een lid van een clan of een religieuze of buurtgemeenschap. Er zijn de nieuwe begrafenisceremonies ontstaan waarin muziek gedraaid wordt of gedichten worden voorgelezen waarvan de overledene hield en waarbij de toespraken van intieme vrienden centraal staan.

2. Participatie
   Rouwdiensten zijn in toenemende mate participerende gebeurtenissen geworden waarin familieleden en vrienden verhalen vertellen over de overledene, gedichten voordragen en hun favoriete muziek laten horen.

3. Informalisering
   In rouwdiensten wordt minder nadruk gelegd op formele regels en kledingvoorschriften. De nabestaanden krijgen meer ruimte om hun herinneringen aan de overledene met elkaar te delen en te bespreken.

4. Secularisering
   Begrafenissen werden vroeger overwegend in en door kerkelijke instellingen geregiseerd. Tegenwoordig vinden begrafenissen vaker plaats in seculiere lokaties, zonder kerkelijke voorgangers, religieuze liturgieën, muziek en symbolen.

5. Inclusiviteit
   Ceremonies en herdenkingen zijn tegenwoordig inclusiever dan een paar decennia geleden. Traditioneel werd de mate van participatie en duur van de rouw voorgeschreven door de graad van verwantschap tot de overledene. Tegenwoordig is de kring van deelnemers en rouwenden minder exclusief. Omdat mensen iets flexibeler zijn gaan leven hebben zij vaak een meer divers, verspreid netwerk van verwanten, vrienden en bekenden.

Al deze ontwikkelingen hebben ertoe bijgedragen dat onze begrafeniscultuur persoonlijker, actiever, informeler, wereldser en inclusief geworden is. Het internet dringt door in het graf en wordt steeds meer gebruikt om nabestaanden te ondersteunen bij het verwerken van het verlies van hun geliefden. Maar omgekeerd lijkt het graf ook steeds meer te penetreren in het internet. De Volkskrant journalist Toine Heijmans trof op een klein kerkhof van de St. Petruskerk in Amsterdam een opvallende grafsteen aan. Het is een grafsteen zonder naam en zonder datum, maar wel met een internet adres: www.niemandisonsterfelijk.nl. Het graf is nog leeg en ook op de website is het nog een kale bedoening. Een foto van de grafsteen, een gedicht en twee e-mailadressen. De reden is simpel: de eigenaar van het graf en van de bijbehorende webpagina is nog niet overleden. De eigenaar, Jaap Louisse (64) merkt op:

"Ik lig er nog niet in, maar de tombe is verder wel helemaal klaar, en van binnen mooi betegeld. Het geeft me een heerlijk rustig gevoel. Nu weten ik en mijn familie waar we straks naartoe gaan" [Volkskrant 12.4.2000].

Zoals destijds de oude Egyptische farao’s al vroegtijdig begonnen met de bouw van pyramides waarin zij uiteindelijk hun laatste rustplaats zouden vinden, zo kunnen de non-digibeten (‘digiligentia’) van nu al lang voor hun dood beginnen om via het internet hun eigen virtuele mausoleum te bouwen. De kosten zijn nihil, men heeft geen hordes slaven nodig om ze te bouwen, en de webarchitect hoeft niet samen met zijn opdrachtgever in de herdenkingssite te worden ingemetseld. Het bouwen van virtuele tombes, pyramides en mausolea is niet langer voorbehouden aan koningen, keizers, farao’s en dictators. De democratisering van de dood begint op internet.

De (omgang met de) dood onhult de meest cruciale sociale processen en culturele waarden van een samenleving. De virtuele begraafplaatsen en herdenkingssites zullen in de toekomst een steeds prominentere plaats gaan innemen bij de manier waarop wij met onze doden omgaan. Virtuele begraafplaatsen gaan dezelfde functie vervullen als de traditionele lokale kerkhoven: het worden culturele instellingen die op een dramatische manier de waarden en normen symboliseren over wat een samenleving is of zou moeten zijn, en wie haar leden zijn en wat zij willen zijn.

Ondanks de door internet gestimuleerde ‘democratisering van de dood’ zullen we uiteindelijk even gestratificeerd in de dood staan als in het leven. De segregatie van ‘aardse’ begraafplaatsen naar sociale klasse, etniciteit en religie zal zich ook in de virtuele afscheids- en herdenkingsrituelen worden voortgezet. Het is was nooit waar dat mensen in het aangezicht des doods allemaal gelijk zijn. Het virtuele ‘rijk der doden’ is en blijft een afspiegeling van het in meerdere opzichten ongelijk gestructureerde ‘rijk der levenden’.

Een virtuele rouwgroep

Waar het leven van de een onomkeerbaar eindigt, daar begint voor nabestaanden een periode van diepe rouw, waarin zij proberen het verlies te verwerken van hun geliefde, vriend of vriendin, ouder of kind. Het verdriet om zo’n verlies is niet iets dat vanzelf slijt of dat men gemakkelijk van zich af kan schudden, maar vraagt om een actieve verwerking. Het is een vaak moeizaam en duurzaam rouwproces waarin men zich geleidelijk aanpast aan de nieuwe situatie, zonder de overledene.

Wij leven om elkaar lief te hebben, en zinken plotseling terug in de nacht.

Veel nabestaanden hebben bij dit proces behoefte aan extra steun, en soms ook aan steun van professionele hulpverlener. Voor een goede verwerking van het verlies is echter vooral ook de hulp van lotgenoten, mensen die hetzelfde hebben meegemaakt, van grote betekenis. Mensen in de rouw kunen met lotgenoten praten via het internet, zoals dat nu gebeurt in rouwgroepen. Deze rouwgroepen worden meestal begeleid door professionele hulpverleners om het risico te vermijden dat mensen in een negatieve spiraal terechtkomen.

Voorbeelden van dergelijke on-line ondersteuningsgroepen zijn:

• alt.support.grief
  Een ondersteunings- en verwerkings-netwerk van anderen die rouwen.

• alt.support.grief.pet-loss
  Een discussiegroep voor mensen die een huisdier hebben verloren. Biedt mogelijkheden om te praten met anderen die ook een huisdier hebben verloren.

• alt.support.grief.suicide
  Discussiegroep van overlevenden van zelfmoord.

• Caregiving's Discussion Group
  Van Caregivers.com een on-line discussiegroep waar stervensbegeleiders hun problemen, frustraties en vreugde met elkaar delen.

• Fallen Wall,The
  Een in memoriam site van de verloren geliefden van onopgeloste moorden en vermiste personen.

• Grief Recovery On-line
  Een site vol met ondersteunings- en praatgroepen voor mensen die een geliefde hebben verloren. Bevat informatie voor teenagers, weduwen & weduwnaars, de mogelijkheid om een brief naar de hemel te sturen ('E-mail To Heaven'), een overzicht van chat mogelijkheden, en veel meer.

• Journey of Hearts
  Een website voor iedereen die een geliefde heeft verloren.

• Lamenting Sons: Fathers & Grief
  Informatiebronnen voor rouwende vaders en discussie over thema's rond rouwen van mannen.

  "Je was er maar zo kort, toch was het een heel leven We hadden allemaal, zoveel aan jou te geven" De opa van Tim Soors 31-10-1994 / 31-10-1994

• Lieve Engeltjes
  Een nederlandstalige mailinglist voor ouders die tijdens de zwangerschap of net daarna hun kind zijn verloren. Via deze lijst kunt u ook aan een nederlandstalige lijst komen die helpt bij het verwerken van het verlies van een meerling of van een daarvan. De site bevat naast herdenkingspagina's voor de engeltjes een overzicht van herdenkingskaarten, boekentips, nuttige links en antwoorden op veel gestelde vragen.
  Moderator: Marijke Germeraad.

• Loss In Multiple Birth Outreach (eLIMBO)
  Een ondersteuningsgroep voor ouders die een of meer kinderen hebben verloren in een meerling situatie vanaf de zwangerschap tot de vroege jeugd. De groep werd in December 1995 opgericht. voor meer informatie.

• M.I.S.S.
  "Mothers in Sympathy and Support" biedt een programma aan dat ‘netpals’ heet. Dit programma stelt ouders die kinderen hebben verloren in staat om te communiceren met anderen die hetzelfde verlies hebben geleden.

• Nabestaanden Zelfdoding
  Een plaats voor mensen die een dierbare hebben verloren door zelfdoding.

• On-line Chat (about.com)
  Biedt mogelijkheid om te praten met mensen die willen discussiëren over rouw, dood of sterven.

• Overleven
  Een discussiegroep voor mensen die hun partner hebben verloren. Er wordt aandacht besteed aan thema's waarop vaak nog een taboe heerst. Doelstelling is het elkaar steunen in de rouwverwerking, het geven van goede raad, het bieden van een luisterend oor. Initiatiefnemer: Simon Nauta.

• Parents of Suicides
  Een discussielijst met een electronische ondersteuningsgroep voor ouders die een kind hebben verloren dat zelfmoord heeft gepleegd.

• soc.support.pregnancy.loss
  Een Engelstalige nieuwsgroep voor vrouwen die een miskraam hebben gehad of wier kind doodgeboren is.

• Survivors of Suicide (SOS)
  Een steunpunt voor nabestaanden van mensen die zelfmoord hebben gepleegd.

• Uit Kinderliefde
  Voor ouders van een overleden kind. Biedt de mogelijkheid om via internet het afscheid van je kind op een persoonlijke wijze te organiseren.

• Widow Net
  Rouw- en verwerkingsgroep voor weduren en weduwnaren.

Informatiebronnen

1. Death and Dying (SocioSite)
   Een overzicht van digitale informatiebronnen over sterven en dood, zelfmoord & euthanasie, rouwverwerking en herinnering.

2. Rituelen rond de dood (SocioSite)
   Informatiebronnen over begrafenisrituelen, rouwdiensten en herdenkingstekens. Inclusief virtuele herdenkingstekens en herinneringssites.

3. Nederlandse Herdenkingssites
   • Gedenkboek
     Een site waar mensen voor een overledene een herdenkingspagina kunnen plaatsen, met foto's, levensbeschrijving, in-memoriams, gedichten, anekdotes etc.
   • Lieve Engeltjes
   • Memorial Place
     Een uniek plekje op internet om een monument te maken en een kaars aan te steken voor een dierbare, die overleden is. Het kost je wel € 75 voor 5 jaar.
   • Ter Nagedachtenis
     Gratis ruimte om ter nagedachtenis aan de overledene een tekst met foto of een symbolisch voorwerp te plaatsen.

4. Engelstalige Herdenkingssites
   • Dearly Departed
   • Eternal Flame
   • The Goodbye Page
   • Garden of Remembrance - "Those who are remembered ... never die."
   • The Web Memorial
   • The Virtual Memorial Garden

5. Anderzijds
   Een uitvaartgids voor nabestaanden.

6. Doodgewoon
   Een tijdschrift dat informeert en amuseert over zaken rond de dood.

7. Dood in Nederland
   Nederlandse begraafplaatsen, kerkhoven en oorlogsmonumenten in tekst en beeld. Er is nog veel werk te verrichten, maar het loont al de moeite de index van begraafplaatsen te raadplegen. Hetzelfde geldt voor het overzicht van beroemde graven (Annie M.G. Schmidt!), oorlogsmonumenten en grafpoëzie.

8. Riaggs online
   RIAGG is een Regionaal Instituut voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg. Het biedt hulp wanneer mensen geestelijke of emotionele problemen hebben, en de huisarts of de maatschappelijk werker hen niet verder kan helpen.

9. Rouwbrieven
   PTT Post heeft speciale diensten ontwikkeld om voor rouwbrieven een optimale kwaliteit te kunnen realiseren.

10. Rouw en Verliesverwerking
    De Stichting Uitvaart op het Internet probeert met deze site tegemoet te komen aan een toenemende vraag naar informatie over rouw en allerlei aspecten die daarmee te maken hebben.

11. sterven.pagina.nl
    Links naar sites over sterven en de dood in Nederland. Van informatie over begraafplaatsen, crematoria, testamenten en erfenissen tot grafkisten, grafkunst, stervensbegeleiding en euthanasie.

12. Stervensbegeleiding
    Een uitgebreide website over sterven en stervensbegeleiding met nieuw-pastoraalwerk (betaald en alleen in Zuid-Limburg), discussie and meditaties. Redactie: Marinus Hummelen (Maastricht).

13. Vereniging Ouders van een Overleden Kind (VOOK)
    Een zelfhulporganisatie van ouders van een overleden kind, die begrip en medeleven willen bieden aan lotgenoten.

14. Het verlies van een baby
    Persoonlijke verhalen over de verwerking van het verlies van baby. Daarnaast biedt de site informatie over literatuur, een adressenlijst en links naar verwante sites. Redactie: Nicole & John Duijvestein.

15. Uitvaart
    Hier vind je een deel van de 'Gids na een overlijden' van het Landelijk Steunpunt Rouwbegeleiding (LSR). Bevat ook de zeer informatieve Uitvaart Encyclopedie. Je kunt hierin zoeken:
    

    Voer één of meerdere woorden in
    (eventueel gecombineerd met "AND" of "OR" bijvoorbeeld: testament and erven)
    en druk op Zoek:
    

16. Uitvaart.nl
    "De site waar de dood tot leven komt". Bedrijven en intstellingen die zich bezig houden met terminale zorg (voor de uitvaart), uitvaartzorg (de uitvaart) en nazorg (na de uitvaart).

17. Alao, A.O. / Yolles, C. / Armenta, W. [1999] Cybersuicide: The Internet and Suicide.
    In: Am. J. Psychiarty 156(11): 1836-7.

18. Clark, David [1993] The Sociology of Death: theory, culture, practice. Oxford: Blackwell Publishers.

19. Despelder, Lynne Ann / Strickland, Albert Lee [1996] The Last Dance: Encountering Death and Dying. Mayfield Publishing Company. ISBN: 155934458X.

20. Feldmann, Klaus [1990] Tod und Gesellschaft. Bern: Peter Lang Verlag

21. Fuchs, Werner [1969] Todesbilder in der modernen Gesellschaft. Frankfurt: Suhrkamp Verlag.

22. Kroeber, Alfred Louis [1927] Disposal of the Dead. American Antropologist 29:314ff.

23. Kubler-Ross, Elisabeth [1997] On Death and Dying.

24. Lessa, William A. [1996] Death customs and rites. Collier's Encyclopedia.

25. Metcalf, Peter / Huntington, Richard (ed.) [19/92] Celebrations of Death: The Anthropology of Mortuary Rituals. Cambridge: Cambridge Univ. Press. ISBN: 0521423759.

26. Mitford, Jessica [2000] The American Way of Death Revisited. Vintage Books. ISBN: 0679771867.

27. Pessiron, Sylvia [1999] Rouwen in zeven 'Nederlandse' culturen. Utrecht: Seram Press.
    Een beschrijving van rituelen en ceremoniën romdom de dood uit de meest voorkomende culturen in de Nederlande samenleving.

28. Rinpoche, Sogyal / Gaffney, Patrick / Harvey, Andrew (ed.) [1992] The Tibetan Book of Living and Dying. San Francisco: Harper. ISBN: 0062507931.

29. Swedlow, Tracy [1997] Virtual Gravesites Offer Places to Remember. The New York Times, March 8 1997.

dr. Albert Benschop Sociale en Gedragswetenschappen Sociologie & Antropologie Universiteit van Amsterdam Gepubliceerd: Maart, 1998 Laatst gewijzigd: 26 June, 2007