| Eigenaardigheden | Home | Onderwerpen | Samenleven | Zoek | Over ons | Contact |
|---|
dr. Albert Benschop
Universiteit van Amsterdam
| Een gratis maaltijd? Een vreemde vondeling |
|---|
|
|
Je loopt op straat en daar ligt een onbeheerd boekje op een bank. Je kijkt er vluchtig naar, ‘zeker door iemand vergeten of verloren’ en wil verder lopen. Opeens zie je dat er een papiertje op het boek is geplakt. Er staat iets op: “Neem mij mee”. Wat is hier aan de hand? Probeert iemand je een poets te bakken? Gaat het boek opeens rinkelen als je het meeneemt? Waarom zou iemand zomaar een boek neerleggen voor iedereen die aan het bankje voorbij gaat? “There ain’t no such thing as a free lunch”, zo leerde de vrije-markteconoom Milton Freedman. De kern van onze samenleving is dat je niets voor niets krijgt, en dus ook geen boek. Hier zit een luchtje aan. Maar wat is geur?
Het boek dat te vondeling ligt is niet vergeten of verloren, maar is daar doelbewust en zonder bijbedoelingen neergelegd. Er zijn mensen die her en der in de stad boeken neerleggen die door voorbijgangers geadopteerd kunnen worden. Het boek is voorzien van een sticker met een registratienummer en nodigt de vinder uit het boek mee te nemen. Bovendien wordt de nieuwe eigenaar gevraagd om de vondst te melden op de website bookcrossing.nl. Zij kunnen daar laten weten hoe het boek hen beviel. Tenslotte wordt gevraagd het boek na lezing opnieuw in roulatie te brengen.
Het idee van de boekenleggers is dat je een boek niet in de kast moet stoppen nadat je het gelezen hebt, maar dat je ze een tweede, derde of zoveelste leven kunt bezorgen door ze over de hele wereld te laten reizen.
Het is een soort wildplassen, maar dan zonder overlast.
Boeken zonder grenzen — Hoe werkt het?
|
|---|
Werkwijze
Boekenleggers registreren hun boeken op de site www.bookcrossing.nl zodat ieder boek een uniek nummer (BCID) krijgt. Dit nummer dat uit 9 cijfers bestaat wordt samen met een paar instructies op het boek geplakt. Wie zo’n boek vindt, kan aan de hand van het BCID op de site nakijken waar het boek vandaan komt en wie het allemaal gelezen hebben. De vinder kan zelf een journal entry schrijven, zodat anderen weten dat het boek in goede handen is. Als de vinder het boek gelezen heeft, legt hij het weer te vondeling in een (semi)openbare ruimte.
Boekenleggers kunnen zich op de site gratis en veilig registreren. De privacy wordt gerespecteerd en gegevens worden nooit aan derden doorgegeven. Op de site zijn boekenleggers enkel bekend onder hun zelfgekozen schermnaam.
Zoals gezegd worden de zwervende boeken op de site van de boekenleggers geregisteerd en krijgen zij een uniek BCID mee. Boekenleggers geven daarbij aan waar deze boeken zullen worden vrijgelaten zodat boekenzoekers op jacht kunnen gaan.
Er zijn diverse manieren om een boek te delen. Ten eerste kun je een boek weggeven aan een vriend of vreemdeling, een vreemde vriend of een vriendelijke vreemdeling. Je kunt ook op de BC-site kijken of er iemand in jouw boek geïnteresseerd is en dit naar hem of haar opsturen. Naast deze gecontroleerde verspreiding waarbij je de bestemming van je boek kent, kun je het ook in het wild verspreiden. Dat is wat de meeste boekleggers doen. Tenslotte zijn er ook nog creatieve manieren om je boek op reis te sturen. Sommige boekleggers hebben een Official BookCrossing Zone (OBCZ) opgericht. Dat is een fysieke locatie waar boeken regelmatig worden vrijgelaten. Zodra een boek is voorzien van een BCID kan deze worden achtergelaten op een officiële BC-zone. In Nederland zijn er inmiddels 89 OBCZ locaties waar boekenruilers het boek kunnen oppikken. Dat kunnen zijn een café wijkcentrum, boekhandel of strandpaviljoen, maar ook openbare bibliotheken of universiteiten (zoals Nijenrode). Er is een speciale pagina waar al deze OBCZ locaties —inclusief openingstijden en verantwoordelijke beheerder— staan vermeld.
Daarnaast zijn er boekenringen, waar deelnemers zich voor kunnen opgeven om een bepaald boek te lezen. De deelnemers van de ring sturen het boek naar elkaar door en het boek komt uiteindelijk weer terug bij de starter van de ring. Een variant hierop is dat een boek niet naar de starter teruggaat - de laatste lezer is vrij het boek ergens los te laten.
Tenslotte zijn er boekendozen met boeken rond een bepaald thema. De ontvanger van de doos haalt er de boeken uit die hij of zij wil lezen, vult de doos aan met evenveel andere boeken over hetzelfde thema en stuurt de doos verder.
Er zijn diverse labels beschikbaar die je op het boek kunt plakken. Maar je kunt natuurlijk zelf ook etiketten maken. Veel boekenleggers plakken opvallende papiertjes op hun boek met opschriften zoals: “Ik ben een vrij boek”, “Neem me mee!”, “Ik ben niet verloren!” of “Ik ben hier neergelegd om jou een plezier te doen!”.
Nederlandstalige boekenleggers ontmoeten elkaar op het forum van de Nederlandse steunsite. De boekenleggers informeren elkaar over nieuwe initiatieven en organiseren via de site lokale bijeenkomsten.
Plaatsen
Het is de bedoeling dat de boeken te vondeling worden gelegd in een (semi)openbare ruimte die in principe voor iedereen toegankelijk is. De meeste boeken worden te vondeling gelegd in een café, op een terras, in bus of tram, of in een treincoupé. Maar je kunt ze natuurlijk ook neerleggen op een bankje in een park of op een plein, in een supermarkt, in de wachtkamer van het ziekenhuis, of op het strand. Je kunt ze eigenlijk overal neerleggen, behalve op vliegvelden en in vliegtuigen (in verband met terreurverdenking). En liefst ook niet in de buurt van plaatsen waar boeken worden verkocht. Het beste zijn de plekken waar mensen moeten wachten.
Stel je wil je boeken in een supermarkt neerleggen. Leg dan boeken over katten bij het kattenvoer, boeken over lichaamsverzorging bij de zeep, en boeken over ecologisch verantwoorde kippenhouderijen op of naast de kippenbouten.
Variaties: special releases
|
Daardoor kreeg je het klaarblijkelijk in de gaten. Het boek is niet zoek, maar het wilde op reis En elke tussenstop stelt het op prijs. Zo stil op een boekenplank, dat is geen leven, Het wilde wat zien, het wilde wat beleven! Maar een boek kan niet praten, dat is een gemis Meld daarom op de BC-site dat het bij je is. In het boek staat hoe je het melden kan En als het gemeld is, dan weet Sint ervan Laat je daarna het boek na het uitlezen weer vrij Dan maak je de Sint en het boek heel erg blij. Als je vrije boeken een goed idee vindt Lijk je in dat opzicht wel op de Sint. Geef ze ook ruimte en vrijheid, dat is te prijzen En via bookcrossing.nl volg je hun reizen. En als je er al het leuke van inziet Vergeet dan ook Passmaster Piet niet! [bron: Nederlands BC-forum: passmaster] |
Grondlegger: Ron Hornbaker
 Ron Hornbaker |
|
Ik ben niet verloren, ik ben een nomade, een wildeboek. |
| Aantal boekenleggers per land per 100.000 personen | |
|---|---|
| Australië | 1491 |
| Finland | 1356 |
| Nieuw Zeeland | 1286 |
| United Kingdom | 1268 |
| Canada | 1235 |
| USA | 1010 |
| Nederland | 933 |
| Zwitserland | 739 |
| Zweden | 723 |
| Spanje | 720 |
| Ierland | 674 |
| Portugal | 626 |
| Noorwegen | 615 |
| Duitsland | 580 |
| Luxemburg | 572 |
| Oostenrijk | 371 |
| Italië | 352 |
| Denemarken | 264 |
| Griekenland | 244 |
| Liechenstein | 223 |
| Frankrijk | 211 |
| België | 174 |
| Andorra | 143 |
| IJsland | 129 |
| Malta | 110 |
| Bahamas | 110 |
| Litouwen | 106 |
| Verenigde Arabische Emiraten | 106 |
| Bron: Eigen berekening op basis van (a) Bookcrossing.com: LedenLijst; (b) Wikipedia: List of Countries by Population | |
Hoe de boekenleggers over de wereld verdeeld zijn, blijkt uit de hiernaast staande tabel. Daarin zijn naar omvang van aantal geregistreerde boekenleggers per land (en per 100.000 bewoners) in kaart gebracht. Australië en Finland voeren de lijst aan. Nederland staat op de zevende plaats.
In de onderstaande tabel zijn de landen gerangschikt die relatief het grootste aantal boekenleggers herbergen.
Top 10 Landen (Oktober 2010)
| USA |  330.726 (39%) |
| Groot-Britannië | 93.090 (11%) |
| Duitsland | 61.938 (7%) |
| Canada | 49.207 (6%) |
| Spanje | 40.603 (5%) |
| Australië | 36.562 (4%) |
| Italië | 26.024 (3%) |
| Nederland | 18.793 (2%) |
| Frankrijk | 18.238 (2%) |
| Portugal | 12.432 (1%) |
In juli 2007 werd Singapore het eerste officiële BookCrossing land in de wereld. Samen met de Nationale Bibliotheek van Singapore werden 2000 locaties in het land aangewezen als hotspots, vergelijkbaar met de Official BookCrossing Zones. Elk boek wordt geïdentificeerd met het BookCross@SG logo en een uniek identificatienummer. Vinders van boeken kunnen zich registreren op de website van BookCross@SG.
In 2008 werd BookCrossing in Abu Dhabi geïntroduceerd als onderdeel van een gemeenschappelijk initiatief van de Abu Dhabi Authority for Culture and Heritage en de Frankfurter Buchmesse.
Gratis en zonder reclame of spam
Aanvankelijk werd de BC-site van Ron Hornbaker financieel ondersteund door zijn softwarefirma. Sinds 17 april 2003 is dit niet meer het geval en moet BC zichzelf in leven houden. Het onderhoud van de BC-site kost veel geld. Een van de manieren om dit geld te verwerven is Rons BC-shop, waarin materiaal wordt aangeboden voor redelijke prijzen.
 Ik ben niet kwijt, ik ben op wereldreis!
|
Het gratis verspreiden en vinden van boeken in de stad is een slimme hobby in crisistijd. Sinds het begin van de financiële crisis in september 2007 naam het aantal BC-leden met 60 procent toe. In het televisieprogramma Kassa werd bookcrossing gepresenteerd als dé besparingstip.
Boekenleggen is voor de meeste deelnemers iets anders dan eenzaam door de stad fietsen om her en der wat boeken achter te laten. Zowel online als lokaal zijn er hechte gemeenschappen van boekenleggers ontstaan. Wat hen bindt is hun liefde voor boeken, en hun voorliefde voor het vrij laten circuleren van die boeken.
|
Geven en nemen
|
|---|
Cadeautjes geven en ontvangen
Bijna iedereen krijgt wel eens een cadeautje. Een cadeautje krijg je gratis, zonder dat er een expliciete afspraak wordt gemaakt dat je hier later iets voor terug moet geven of een tegendienst moet verrichten. Iemand geeft je voor niets een bepaald waardevol object (zoals een maaltijd, een boek of een bos bloemen) of verricht voor jou gratis een dienst (zoals het repareren van je gootsteen, het schoonmaken van je stoep, of het updaten van je computer). Je krijgt iets waardevols, zonder dat verwacht wordt dat je hier onmiddellijk een tegenprestatie tegenover stelt. Daarom is het zo leuk om cadeaus te krijgen.
Cadeautjes zijn giften die je zonder verwachting van een directe tegenprestatie worden gegeven. Dit in tegenstelling tot de bekende ruil van waren waarbij goederen of diensten min of meer gelijk tegen elkaar uitgeruild worden. In markteconomieën worden goederen en diensten expliciet geruild tegen geld of andere waren.
Toch is een gift nooit zonder sociale gevolgen. Giften brengen verplichtingen met zich mee en zijn in dit opzicht nooit helemaal ‘gratis’.
Boekenleggers scheppen door het vrijlaten van hun eigen boeken een speciaal soort gifteconomie en -cultuur. Dat zijn samenlevingsverbanden waar waardevolle goederen en diensten regelmatig worden weggegeven zonder expliciete overeenkomst voor directe of toekomstige beloningen. Er bestaat dus geen formeel quid pro quo (min of meer gelijke ruil van goederen of diensten)
Het geven en ontvangen van giften is een manier om sociale netwerken te scheppen en integratie te bevorderen [Mauss 1924]. Het cruciale principe is daarbij wederkerigheid of reciprociteit. Reciprociteit in sociale netwerken is iets anders dan totale reciprociteit tussen twee individuen: er is een sociale verplichting om te geven, te ontvangen en terug te geven binnen het netwerk.
In een wareneconomie bestaat een duidelijk onderscheid tussen de objecten en de subjecten van bronnen. De waardevolle objecten (= bronnen) zijn daarin immers ondubbelzinnig en volledig particulier eigendom. Deze eigendomsrechten van bronnen kunnen worden gekocht en verkocht. Bij verkoop worden de eigendomsrechten volledig overgedragen aan de nieuwe eigenaar. De bronnen worden dus vervreemd van zijn oorspronkelijke eigenaar.
In een gifteconomie worden de objecten die gegeven worden echter niet vervreemd van de gevers. Zij worden eerder geleend dan verkocht en overgedragen [Gregory 1982]. Omdat giften onvervreemdbaar zijn, moeten zij worden geretourneerd. Het geven schept een giftschuld die afgelost moet worden. De verwachting dat de gift geretourneerd zal worden, schept een duurzame relatie tussen twee individuen. Door het geven ontstaat een sociale binding die geacht wordt te blijven bestaan tot een toekomstig moment van uitwisseling. De uitwisseling van giften leidt dus tot een wederzijdse interdependentie tussen gever en ontvanger. Een ‘gratis’ gift die niet geretourneerd wordt is een tegenspraak omdat het geen sociale bindingen kan scheppen [Mauss 1924]. Sociale cohesie ontstaat door solidariteit. En deze solidariteit wordt bereikt via de sociale bindingen die worden geschapen door de uitwisseling van giften.
|
In de sociologie van de giftpraktijken bestaat de neiging om ze te zien als archaïsche gebruiken waarvan de invloed op het sociale leven al langere tijd afneemt. Zo dacht Marcel Maus dat in moderne tijden giftmoraliteit gebaseerd is op “mensen en klassen die er oude gewoontes op nahouden”. Hij claimde dat het geven aan anderen in onze eigen maatschappij verschijnt “als de wederopstanding van een dominant motief dat al lang vergeten is”. In de visie van Mauss worden gifttransacties gekenmerkt door drie essentiële elementen: de verplichting om te geven, de verplichting om te ontvangen, en de verplichting om een tegenprestatie te leveren voor ontvangen giften.
|
|
Nomadische gedachten
|
|---|
Hybride gemeenschap: virtueel en lokaal
De gemeenschap die ontstaan is rondom de website www.bookcrossing.com is een typische online gemeenschap die zich offline heeft voortgezet. De leden houden onderling contact via diverse fora, die geordend zijn op onderwerp en op taal. Zij vinden elkaar door middel van een gedeelde interesse, namelijk boeken. Op de fora worden uiteenlopende boekgerelateerde onderwerpen besproken: het uitwisselen van boeken, tips om boeken vrij te laten, recensies van boeken etc. Daarnaast ontmoeten de leden elkaar ook regelmatig buiten de websites om. Vrijwel maandelijks is er ergens in Nederland een ontmoeting van Nederlandse boekenleggers.
Morele economie
Een morele economie is een systeem van transacties die sociaal gewenst zijn omdat hierdoor sociale verbindingen worden erkend, en evenwichtige sociale relaties worden gehandhaafd. De instandhouding van evenwichtige sociale relaties impliceert meestal het voorzien in sociale ondersteuning, in wederzijdse steun. Die steun wordt door boekenleggers gegeven door het vrijlaten van hun literaire eigendom. Door hun giften aan de samenleving wordt het ontstaan van een morele economie gestimuleerd. Nog veel te klein om werkelijke economische effecten te sorteren, maar desalniettemin een spannende poging om waar mogelijk de alom dominante vorm van kapitalistische warenruil te doorbreken.
Nadelen en risico’s
De vraag is of er ook nadelen of risico’s verbonden zijn aan het loslaten van boeken. In de boekenwereld zijn vanuit diverse perspectieven bedenkingen naar voren gebracht tegen het boekenleggen.
Sociologisch experiment
Bookcrossing is “een onwaarschijnlijk wereldwijd sociologisch experiment” [Book Magazine]. Het is een literaire webversie van een briefje in een fles. Het is een boeiend concept waarin het met elkaar delen van goede dingen gecombineerd wordt met een kleine daad van vriendelijke vrijgevigheid. Bovendien blijkt het boekenleggen ook een nieuwe manier om vorm te geven aan de stedelijke ontmoeting [Duteille 2006]. De boekenleggers vormen een hybride gemeenschap die online ontstaan is via de eigen website, maar die zich lokaal heeft voortgeplant.
Zwerfboek
|
Informatiebronnen
|
|---|
| Eigenaardigheden | Home | Onderwerpen | Samenleven | Zoek | Over ons | Contact |
|---|
dr. Albert Benschop |
Virtuele bibliotheken