Antropologie van het internet

AntroFuturisme

Antropologen hebben zich altijd meer op het verleden gericht dan op de toekomst. Zij concentreerden zich op de 'primitieve' of 'premoderne' volken en culturen die gezien werden als levende overblijfselen uit eerdere fasen van de menselijke evolutie. Met uitzondering van de stadsantropologen werd 'cultuur' meestal gesitueerd in kleine, afgebakende, geïsoleerde en 'authentieke' samenlevingsverbanden. De klassieke antropologen verwierven hun prestige in de kolonieën. Veel antropologisch onderzoek was schatplichting aan een moderniseringstheorie volgens welke de technologische en sociale veranderingen in elke maatschappij verlopen volgens een vast tijdschema: van primitief, via premodern naar modern.

Tegenwoordig richten antropologen zich veeleer op onderzoek van mensen die in het heden leven, in 'geavanceerde' hoog-technologische samenlevingen. De naïeve vooronderstellingen over lineaire evolutionarie ontwikkelingen hebben zij laten varen. Sommige antropologen gaan nog een stap verder en concentreren zich hoofdzakelijk op de toekomst die mensen te wachten staat in de virtuele wereld van de cyberruimte. Het interessante van dit 'antrofuturisme' is dat het afstand houdt van techno-fetisjisme en techno-utopisme. Zij benadrukken dat technologische ontwikkeling geen 'gegeven' is dat zichzelf voortbrengt en slechts één koers volgt. Technologie is zowel in haar ontwerp, toepassing als effecten door en door ingebed in sociaal-culturele verhoudingen. De vraag is wat de toekomstscenario's zijn die vanuit een antropologische optiek geconstrueerd kunnen worden. Kunnen we binnenkort een ethnografie van cyborgs, androïden en andere 'postmensen' verwachten? Wat gebeurt er wanneer iederen zijn eigen (visie op de) wereld kan ontwerpen via virtuele werkelijkheid?

Misschien is - zoals Steve Mizrach zegt - de cyberantropologie nog wel op z'n best in het onderzoek naar de samenhang tussen verleden en heden, de beweging van de 'moderne primitieven' en het nieuwe 'technoshamanisme'.

Samenleving zonder staat?

Er wordt vaak gemopperd over het internet. Het zou een 'anarchistisch zootje' zijn waarin iedereen maar doet waar hij of zij zin in heeft, een 'ongeordende bende' waarin slechts chaos heerst. Om het type samenlevingsverband te omschrijven van deze nieuwe virtuele gemeenschap zijn al vele kwalificaties (en diskwalificaties) bedacht. Vanuit een cultureel-antropologisch perspectief lijkt internet nog het meest op een stamverband zonder staat.

De zichzelf organiserende virtuele gemeenschappen hebben veel gemeen met traditionele stammen. De virtuele stamgemeenschappen vormen een nieuw type sociale werkelijkheid. Het is een sociale werkelijkheid die niet is afgebakend door fysieke grenzen. Zij kent geen territirium dat wordt gecontroleerd en verdedigd door het legitieme geweld en de wetten van een enkele staat. En zij kent ook geen specifieke overheid of alliantie van overheden die deze nieuwe sociale relaties, netwerken en gemeenschappen kan reguleren.

Tim North beschrijft deze moderne tribale samenleving als volgt:

"Gegeven het feit dat de technologische samenlevingen in de wereld allemaal worden gekenmerkt door een staatsstructuur [Service 1975], en dat de Net-maatschappij een hoog niveau van technologie belichaamt, is het toch verrassend om te moeten constateren dat haar politieke organisatie meer gemeen heeft met die van eenvoudige jager-verzamelaarsmaatschappijen dan met de staat.
    Misschien heeft al deze technologie ons in staat gesteld om in zekere zin een 'volledige cirkel' af te leggen. Het eenvoudige egalitarisme van de stamverbanden zou voor ons wel eens een meer natuurlijke conditie kunnen zijn dan onze onpersoonlijke steden en natie-staten. Er schuilt een zekere elegantie in de gedachte dat het Net, een van de bekroningen van onze techno-industriële samenlevingen, ons tegelijkertijd in staat stelt om terug te keren naar een eenvoudiger, meer egalitaire en meer sociaal interactieve levenswijze" [Tim North (1994) The Internet and Usenet Global Computer Networks - An investigation of their culture and its effects on new users]

Ongelijkheid in relatie tot communicatiemedia moet niet alleen gethematiseerd worden in termen van het vermogen om toegang te krijgen tot deze media (als consument boodschappen van anderen te ontvangen), maar ook om ze te daadwerkelijk te gebruiken als zender (als producent van berichten). Van gelijkheid inzake communicatiemedia kan slechts sprake zijn wanneer iedereen vrije toegang tot de produktiemiddelen van mediaberichten heeft. De eigenaardigheid van de technologie van het internet is dat het voor alle consumenten mogelijk is om ook producenten te zijn. De enige voorwaarde is dat zij toegang hebben tot een computer met internetaansluiting en over enige kennis beschikken om webpagina's te maken. De cruciale vraag is echter niet zozeer of burgers in staat zijn om hun opinies te publiceren, maar of en in welke mate deze opinies ook door anderen worden opgemerkt.

De toegangskosten voor het internet zijn in vergelijking met voorgaande communicatietechnologieën ongelofelijk laag. Er zijn geen distributiekosten omdat de bezoeker van een website zelf zorgt voor de overdacht van informatie. Het internet vertoont dus een aantal eigenaardigheden — lage toegangskosten, samenvallen van productie en distributie, wereldomvattende karakter — die benut kunnen worden om de participatie van burgers te vergroten (democratische openbaarheid) en sociale ongelijkheden terug te dringen. Het internet zou de hiërarchische controle van economische en politiek-culturele elites de publieke ruimte kunnen ondergraven. Maar dat gebeurt zeker niet automatisch en de strijd om de publieke ruimte voltrekt zich ook niet in een politiek machtsvacuüm. Kapitaalkrachtige economische machten en gevestigde staatspoltieke krachten en culturele elites storten zich eveneens op het internet en mobiliseren daarvoor zeer omvangrijke financiële, materiële en intellectuele bronnen. Het is alleen niet erg waarschijnlijk dat het internet onder eenzelfde soort oligopolistische ondernemingscontrole gebracht kan worden als dit gebeurde met de omroepen en de traditionele media.

Cyborg antropologie

"We are all chimeras, theorized and fabricated hybrids of machine and organism: in short, we are cyborgs. The cyborg is our ontology; it gives us our politics." — Donna Haraway

Haraway analyseert de relaties tussen mensen, dieren en machines. Het onderzoek naar dierentaal en ethologie heeft een fundamentele verwantschap ontdekt tussen mensen en hun primitieve soortgenoten. Tegelijkertijd zijn mensen bezig om zichzelf technologisch te reconstrueren: zij emanciperen zich van de 'louter' biologische levensvormen op de planeet aarde. Dit emancipatieproces is een onvoltooid project dat teruggaat tot de vroegste vormen van manipulatie van de eigenschappen van het lichaam, en strekt zich uit tot nu met het gebruik van proteses, implantaten en genetische manipulatie. De behoefte om verbetering aan te brengen in dat 'wat de natuur ons heeft gegeven' gaat terug tot de oorsprong van de cultuur zelf.

De technologie begint in steeds sterkere mate ons lichaam te penetreren, via protheses, implantaties, kunstmatige organen en door steroïden, plastische chirurgie en dergelijke. Op die manier zullen we in de toekomst allemaal cyborgs worden: wat wij 'van nature' als biologisch-fysieke, psychisch-sociale, intellectueel-morele wezens ontvangen hebben, wordt aangevuld en verbeterd met technologieën die wij 'van culture' gemaakt hebben. Het onderscheid tussen organismes en machines begint hierdoor te vervagen.

'Science' is geen 'fictie', maar de door science fiction in de sociale fantasie gebrachte cyborgs zijn niet alleen fictief. De cyborgs uit de wereld van de science fiction —Blade Runner, Alien, Terminator, RoboCop— zijn slechts een speculatieve uitvergroting van een van de vele mogelijke toekomsten die ons te wachten staan. Mensen zoals jij/U en ik die al tot in zeer vergaande mate letterlijk versmolten zijn met technologie. Niet alleen ons lichaam is versmolten met technologie, maar ook onze geest, d.w.z. al onze oriëntaties op het leven en het werk, de liefde en het leed. De reden daarvan is eenvoudig: technologie faciliteert ons leven. Het maakt het mogelijk een aangenamer, beter en spannender leven te leiden.

• Met een graafmachine is het veel makkelijker om een greppel te graven dan met de hand. Een telefoon maakt het makkelijker om met iemand te praten die zich op een plaats bevind die erg ver weg is. Met een computer kun je veel sneller rekenen dan uit het hoofd en het is veel aangenamer dat je eigen teksten heel makkelijk kunt corrigeren.

• Het is om algemene humanitaire reden beter dat we kunnen beschikken over medicijnen en andere medische technologieën waarmee we in staat zijn om menselijk lijden te voorkomen, ziektes te bestrijden en gewonden te genezen. Het is om democratische redenen beter dat we kunnen beschikken over culturele technologieën waarmee het in principe mogelijk is om iedereen te leren lezen en schrijven, praten en luisteren, werken en liefhebben.

• Technologieën zijn en blijven uitdagingen. Het is een uitdaging om een nieuwe effectieve kankertherapie te bedenken en te ontwikkelen, of een medicijn waarmee het AIDS-virus onschadelijk gemaakt kan worden. Maar technologieën zijn niet alleen uitdagend omdat zij menselijk lijden verzachten en ons leven gemakkelijker maken, zij veranderen ook ons leven en maken een andere, nog ongekende toekomst mogelijk. Dankzij de technologie kunnen wij niet alleen gemakkelijker en veiliger leven, maar ook nieuwe behoeften en perspectieven ontwikkelen, en dus nieuwe mogelijke toekomsten bedenken. Wat mensen menselijk maakt is hun vermogen om symolische informatie met elkaar uit te wisselen. De fysieke interactie speelt natuurlijk wel een rol, maar daarin verschillen wij niet van andere levende wezen. Van het elkaar aanraken bij begroeting of afscheid, via het minnekozen gedurende de copulatie, tot het lijfelijke gevecht van 'man tegen man' en meer of minder grootschalige vernietiging van soortgenoren die als vijand worden gedefinieerd. De moderne telecommunicatie-technologie vergemakkelijkt en versnelt onze uitwisseling van symbolische informatie en maakt het dus mogelijk ons mogelijk om zo niet 'meer mens' dan toch wel specifieker menselijk te worden.

Eenvoudige vragen

Cyberantropologie houdt zich bezig met een breed spectrum aan onderwerpen. Vragen waarop zij onder andere een antwoord proberen te vinden zijn:

• Waarom omarmen we volgens diverse socio-evolutionaire theorieën op dit hoogtepunt van menselijke geschiedenis opnieuw het afgedankte 'primitieve'?

• Waarom zijn 'moderne primitieven' opnieuw bezig met de heruitvinding van manieren om het lichaam te markeren, bedrukken en inkerven?

• Waarom zijn de snelst groeiende gebieden in cyberspace de virtuele omgevingen waarin mensen tovernaars kunnen worden en draken kunnen bestrijden?

• Waarom zouden onder de meest intensieve internetgebruikers zoveel neo-heidenen, heksen, tovenaars en andere occultisten bevinden?

• Hoe kan het internet helpen om een nieuwe 'orale' folkloristische cultuur te scheppen?

Informatiebronnen

• Antropologische bronnen op Internet (SocioSite)

• Allen, Rod / Miller, Nod [2000] Panaceas and Promises of Democratic Participation.
  In: S. Wyatt/F. Henwood/N. Miller/P. Senker (eds.) [2000] Technology and In/eaqality. Quistioning the information society. London/New York: Routledge.

• Alquier, Laurent
  Net Tribes: Cyberculture on the Net

• Carlson, David Lee [2002]
  Researching Antrhopology on the Internet.

• Clynes, Manfred E. / Kline, Nathan S. [1960]
  Cyborgs and Space.
  In: Astronautics, Semtember, pp. 26-7 en 74-75. Herdrukt in Gray/Mentor/Figueroa-Sarriera (eds.) [1995] The Cyborg Handbook. New York: Routledge.

• Gray, Chris Hables
  Manfred Clynes and the Cyborg

• Grayu, Chris Hables [2001]
  Cyborg Citizen: Politics in the Posthuman Age.
  New York: Routledge.

• Hayles, N.K. [1999]
  How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics.
  Chicago: University of Chicago Press.

• Haraway, Donna [1991]
  A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century
  In: Simians, Cyborgs and Women: The Reinvention of Nature (New York; Routledge, 1991), pp.149-181.

• Kirkup, Gill / Janes, Linda / Woodward, Kathryn / Hovenden, Fiona (eds.) [1999]
  The Gendered Cyborg: A Reader.
  New York: Routledge.
  Een onderzoek naar de relatie tussen representatie, technoscience en gender, via de metafoor van de cyborg.

• Krempl, Stefan
  Cyborg — der digitale Mensch als Maschine?

• Miller, Daniel / Slater, Don [2000]
  The Internet: An Ethnographic Approach.
  New York University Press.

• Mitschel, William J. [2003]
  The Cyborg Self and the Networked City. MIT Press.

• Mizrach, Steve (ed.)
  CyberAnthropology - Antropologie van het internet.

• Service, Elman R. [1975]
  Origins of the State and Civilization: The Process of Cultural Evolution.
  New York: W.W. Norton & Company.

dr. Albert Benschop Sociale en Gedragswetenschappen Sociologie & Antropologie Universiteit van Amsterdam Gepubliceerd: September, 1997 Laatst gewijzigd: 27 December, 2005